آبتاب– دولت گابن در واکنش به افزایش توجه شرکت‌های دارویی آمریکا به گیاه ایبوگا، درصدد حفاظت از منابع طبیعی و دانش سنتی بومیان این کشور است؛ گیاهی که ترکیبات آن موضوع پژوهش‌های اولیه درباره درمان اعتیاد و برخی اختلالات روانی قرار گرفته است.
به گزارش گاردین، گیاه ایبوگا (Tabernanthe iboga) که از درختچه‌های بومی جنگل‌های بارانی آفریقای مرکزی به شمار می‌رود، قرن‌هاست در آیین‌های معنوی و سنت‌های درمانی مردم گابن جایگاه ویژه‌ای دارد. اکنون افزایش توجه بین‌المللی به ایبوگائین، یکی از ترکیبات مرتبط با این گیاه، نگرانی‌هایی درباره برداشت بی‌رویه، تخریب منابع طبیعی و انتقال منافع اقتصادی این ظرفیت زیستی به شرکت‌های خارجی ایجاد کرده است.
ایبوگا در سنت معنوی «بویتی» در گابن، تنها یک گیاه دارویی نیست، بلکه بخشی از نظامی فرهنگی و آیینی محسوب می‌شود که دانش آن نسل‌به‌نسل منتقل شده است. بااین‌حال، توجه شرکت‌های داروسازی و پژوهشگران خارجی به ترکیبات این گیاه، چشم‌انداز تازه‌ای از تقاضای تجاری را پیش روی جوامع محلی قرار داده است؛ تقاضایی که در صورت مدیریت‌نشدن می‌تواند بقای این گونه گیاهی و میراث فرهنگی مرتبط با آن را با خطر مواجه کند.
افزایش توجه آمریکا به ایبوگائین
ایبوگائین ترکیبی است که به دلیل ظرفیت احتمالی آن در کمک به درمان اعتیاد، به‌ویژه وابستگی به مواد افیونی، مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. مطالعات اولیه درباره این ترکیب، کاهش برخی نشانه‌های ترک و میل به مصرف مواد را گزارش کرده‌اند؛ بااین‌حال، شواهد موجود هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی درباره اثربخشی و ایمنی آن کافی نیست.
یکی از پژوهش‌های مورد اشاره در گزارش گاردین که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، ۳۰ مرد از نیروهای ویژه سابق آمریکا را بررسی کرد که بیشتر آن‌ها با آسیب خفیف مغزی ناشی از ضربه تشخیص داده شده بودند. شرکت‌کنندگان ایبوگائین را همراه با منیزیم دریافت کردند و یک ماه بعد، کاهش قابل‌توجهی در میانگین امتیازهای مربوط به نشانه‌های اختلال استرس پس از سانحه، افسردگی و اضطراب مشاهده شد.
بااین‌حال، این پژوهش کوچک بود، گروه کنترل نداشت و درمان‌های مکمل نیز در آن استفاده شده بود؛ بنابراین، نمی‌توان نتایج آن را اثبات قطعی اثر درمانی ایبوگائین دانست. پژوهشگران نیز بر ضرورت انجام کارآزمایی‌های بالینی کنترل‌شده بیشتر تأکید کرده‌اند.
در آمریکا، توجه سیاسی و مالی به این ترکیب افزایش یافته است. بر اساس گزارش گاردین، ایالت تگزاس ۵۰ میلیون دلار برای یک برنامه چندمرکزی کارآزمایی بالینی ایبوگائین اختصاص داده است. همچنین دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در آوریل ۲۰۲۶ فرمانی اجرایی با هدف تسریع دسترسی به درمان‌های بیماری‌های روانی جدی امضا کرد که در آن به ترکیبات ایبوگائین نیز اشاره شده است.
این تحولات می‌تواند زمینه افزایش تقاضای بین‌المللی برای مواد اولیه مرتبط با ایبوگا را فراهم کند؛ موضوعی که برای کشوری مانند گابن، هم فرصت اقتصادی و هم نگرانی‌های زیست‌محیطی و فرهنگی به همراه دارد.
ایبوگا؛ فراتر از یک ماده دارویی
در آیین‌های بویتی، ایبوگا در چارچوبی گسترده‌تر از مصرف یک ماده گیاهی مورد استفاده قرار می‌گیرد. آپولون اوبولو، از پیروان شاخه میسوکو بویتی، به گاردین گفته است که در این سنت، موضوع اصلی صرفاً ایبوگا نیست، بلکه کل نظام معنوی بویتی و دانشی است که در طول نسل‌ها شکل گرفته است.
در این سنت‌ها، مراسم آیینی می‌تواند با سوگواری، بازسازی معنوی و کمک به افراد برای مواجهه با دشواری‌های زندگی ارتباط داشته باشد. برخی از رهبران سنتی معتقدند این شیوه‌ها به درک تجربه‌های فردی و بازسازی زندگی کمک می‌کنند؛ بااین‌حال، این باورهای فرهنگی و معنوی باید از ادعاهای پزشکی که نیازمند شواهد بالینی هستند، متمایز شوند.
مامان دژه، از دیگر چهره‌های سنتی معرفی‌شده در گزارش، نیز تأکید کرده است که در شیوه درمانی او، تنها ایبوگائین یا ریشه گیاه مطرح نیست، بلکه بخش‌های مختلف گیاه و دانش سنتی مرتبط با آن اهمیت دارند.
این دیدگاه نشان می‌دهد که استخراج یک ترکیب شیمیایی از گیاه، هرچند ممکن است از نظر داروسازی اهمیت داشته باشد، لزوماً به معنای انتقال کامل دانش و میراث فرهنگی جوامعی نیست که این گیاه را طی قرن‌ها شناخته و استفاده کرده‌اند.
خطر برداشت بی‌رویه و نابودی گیاه
افزایش تقاضا برای ایبوگا، نگرانی‌ها درباره حفاظت از این گیاه را تشدید کرده است. بر اساس گزارش گاردین، برداشت محدود پوست ریشه در برخی شرایط ممکن است بدون از بین بردن کامل درختچه انجام شود؛ اما برداشت تجاری گسترده می‌تواند انگیزه‌ای برای خارج کردن کل سامانه ریشه ایجاد کند؛ اقدامی که ممکن است به مرگ گیاه منجر شود.
یان گینیون، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیستی «برکینگز آو دِ فارست» (Blessings of the Forest)، از جمله افرادی است که در زمینه حفاظت و کشت ایبوگا با جوامع محلی همکاری کرده است. این سازمان از سال ۲۰۱۵ فعالیت‌هایی را برای حمایت از کشت و حفاظت این گیاه دنبال کرده است.
لی وایت، که پیش‌تر ریاست سازمان پارک‌های ملی گابن را بر عهده داشته و سپس وزیر محیط زیست این کشور بوده است، ایبوگای خودرو را گونه‌ای نادر و کم‌مطالعه توصیف کرده است. به گفته او، بررسی‌های میدانی شواهدی از برداشت شدید و موضعی این گیاه در برخی مناطق، از جمله محدوده میان لیبرویل و کوکوبیچ، نشان داده‌اند.
کمبود داده‌های علمی درباره پراکندگی جغرافیایی، تنوع ژنتیکی و وضعیت جمعیت‌های طبیعی ایبوگا، برنامه‌ریزی برای حفاظت بلندمدت از آن را دشوار می‌کند. در چنین شرایطی، افزایش ناگهانی تقاضای تجاری بدون ارزیابی دقیق منابع طبیعی می‌تواند فشار مضاعفی بر این گونه وارد کند.
گابن به دنبال سهم منصفانه از منافع اقتصادی
یکی از نگرانی‌های اصلی در گابن این است که مواد خام از این کشور خارج شوند، اما بخش عمده ارزش اقتصادی حاصل از استخراج، توسعه دارو، ثبت اختراع و فروش محصولات نهایی در کشورهای دیگر شکل بگیرد.
این نگرانی محدود به ایبوگا نیست. در بسیاری از کشورهایی که از تنوع زیستی غنی برخوردارند، منابع گیاهی و دانش سنتی جوامع بومی می‌توانند مبنای توسعه محصولات تجاری شوند؛ اما در صورت نبود سازوکارهای روشن، جوامع نگهدارنده این منابع ممکن است از منافع اقتصادی حاصل سهم متناسبی نداشته باشند.
بر اساس گزارش گاردین، دولت گابن در ماه مه ۲۰۲۶ با صدور فرمانی، دانش سنتی مرتبط با ایبوگا را به‌عنوان بخشی از میراث ملی به رسمیت شناخت و برای استفاده تجاری از این دانش، سازوکارهایی با هدف تقسیم منافع در نظر گرفت. این مقررات همچنین به افشای منشأ محصول در درخواست‌های ثبت اختراع مرتبط با ایبوگا و ایجاد صندوق حاکمیتی ایبوگا با منابعی از جمله حق امتیاز و توافق‌های تقسیم منافع اشاره دارد.
در گام دیگری، شورای وزیران گابن در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ پیش‌نویس فرمانی را تصویب کرد که صادرات ایبوگا و مشتقات آن را در هر شکل ممنوع می‌کند. به گزارش گاردین، هدف اعلام‌شده از این اقدام حفاظت از گیاه و دانش فرهنگی مرتبط با آن است.
بااین‌حال، تصویب پیش‌نویس به‌تنهایی برای تعیین وضعیت نهایی حقوقی آن کافی نیست و جزئیات اجرایی، دامنه ممنوعیت و نحوه اعمال مقررات باید از طریق اسناد رسمی دولت گابن بررسی شود.
چالش مالکیت دانش سنتی
یکی از مسائل پیچیده در پرونده ایبوگا، تعیین این موضوع است که چه کسی حق دارد درباره استفاده تجاری از گیاه و دانش مرتبط با آن تصمیم بگیرد. سنت بویتی دارای شاخه‌ها و جوامع متعددی است و یک نهاد مرکزی واحد که بتواند به نمایندگی از همه این گروه‌ها تصمیم بگیرد، وجود ندارد.
ازاین‌رو، صرفاً توافق با یک فرد یا گروه محدود لزوماً به معنای کسب رضایت همه جوامع مرتبط نیست. مشارکت واقعی رهبران سنتی، شفافیت قراردادها و تعیین سازوکارهای عادلانه برای تقسیم منافع می‌تواند در جلوگیری از اختلاف‌ها نقش مهمی داشته باشد.
این مسئله همچنین با بحث گسترده‌تر مالکیت فکری و حقوق جوامع بومی ارتباط دارد. در شرایطی که پژوهشگران یا شرکت‌ها از دانش سنتی برای شناسایی ترکیبات جدید و توسعه محصولات تجاری استفاده می‌کنند، تعیین منشأ دانش، نحوه اخذ رضایت و سهم جوامع محلی از منافع اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
درس ایبوگا برای آینده منابع طبیعی
تجربه گیاهان دیگری مانند آیاهواسکا در حوزه آمازون نشان داده است که تبدیل یک گیاه آیینی به محصولی در بازار جهانی می‌تواند اختلاف‌هایی درباره مالکیت فرهنگی، تجاری‌سازی و سهم جوامع بومی ایجاد کند. گابن اکنون می‌کوشد پیش از شکل‌گیری کامل بازار بین‌المللی ایبوگائین، چارچوب‌هایی برای حفاظت از منابع طبیعی و میراث فرهنگی خود ایجاد کند.
این پرونده در عین حال پرسشی اساسی را مطرح می‌کند: چگونه می‌توان از ظرفیت‌های بالقوه علمی یک گیاه بهره برد، بی‌آنکه منابع طبیعی آن نابود شود یا جوامعی که دانش مربوط به آن را حفظ کرده‌اند، از منافع اقتصادی محروم بمانند؟
پاسخ به این پرسش به ترکیبی از پژوهش علمی مسئولانه، حفاظت زیست‌محیطی، مقررات شفاف، مشارکت جوامع بومی و تقسیم منصفانه منافع نیاز دارد.
ایبوگا ممکن است در آینده موضوع پژوهش‌های مهم دارویی قرار گیرد، اما هنوز نمی‌توان آن را درمان اثبات‌شده اعتیاد یا اختلالات روانی دانست. هم‌زمان، حفاظت از این گیاه نباید تنها به ارزش احتمالی آن برای صنعت داروسازی محدود شود؛ زیرا میراث فرهنگی، دانش بومی و نقش اکولوژیک آن نیز بخشی از ارزش واقعی این منبع طبیعی است.
منبع: روزنامه گاردین، ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶؛ گزارش مولی هلفند درباره تلاش گابن برای حفاظت از گیاه ایبوگا در برابر افزایش تقاضای تجاری بین‌المللی.
لینک گزارش اصلی: https://www.theguardian.com/