آبتاب– گیاهان دارویی می‌توانند به یکی از پایه‌های توسعه کشاورزی تخصصی، صنایع تبدیلی و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا تبدیل شوند؛ اما تحقق این ظرفیت به یک شرط اساسی وابسته است: تولید نباید به برداشت و فروش ماده خام محدود بماند. در اقتصادی که هزینه نهاده‌ها، حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری صنعتی اهمیت زیادی دارد، توسعه زنجیره فرآوری می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، افزایش تنوع محصولات و تقویت توان رقابت در بازارهای داخلی و خارجی کمک کند.
در گزارشی که خبرگزاری صداوسیما در ۲۶ مهر ۱۴۰۵ منتشر کرد، نبود سیاست‌گذاری یکپارچه، فاصله میان تحقیقات و تولید و ضعف ارتباط میان کشاورزان و صنایع فرآوری از جمله موانع استفاده مؤثر از ظرفیت گیاهان دارویی ایران عنوان شد. این گزارش بر ضرورت تحول در زنجیره ارزش این محصولات تأکید داشت.
خام‌فروشی؛ مسئله‌ای فراتر از فروش محصول کشاورزی
خام‌فروشی معمولاً به فروش محصول پیش از انجام مراحل مهم فرآوری و تبدیل آن به کالایی با ارزش افزوده بیشتر گفته می‌شود. در بخش گیاهان دارویی، این مسئله می‌تواند به عرضه گیاه خشک‌شده یا ماده اولیه‌ای محدود شود که هنوز برای استفاده صنعتی به آماده‌سازی، استخراج، استانداردسازی یا بسته‌بندی تخصصی نیاز دارد.
البته فروش ماده خام همیشه اقدامی نامناسب نیست. بعضی خریداران صنعتی دقیقاً به مواد اولیه خام با مشخصات فنی معین نیاز دارند و ممکن است فرآوری را در واحدهای خود انجام دهند. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که یک کشور بخش عمده ظرفیت تولید را در مرحله اولیه متوقف کند و فرصت توسعه فعالیت‌های صنعتی و دانش‌بنیان را از دست بدهد.
ارزش افزوده تنها به معنای افزایش قیمت محصول نیست. فرآوری می‌تواند کیفیت را یکنواخت‌تر کند، ضایعات را کاهش دهد، امکان استفاده از محصول در صنایع مختلف را فراهم سازد و بازارهای تازه‌ای ایجاد کند. بااین‌حال، این منافع زمانی محقق می‌شوند که هزینه تولید، فناوری مورد استفاده و تقاضای بازار به‌درستی ارزیابی شده باشند.
زنجیره ارزش از کجا آغاز می‌شود؟
زنجیره ارزش گیاهان دارویی از انتخاب گونه و تأمین بذر آغاز می‌شود. نوع گیاه، شرایط اقلیمی، کیفیت خاک، دسترسی به آب و روش کشت بر بازده و مشخصات محصول نهایی اثر می‌گذارند. اگر این مرحله بدون برنامه‌ریزی انجام شود، حتی پیشرفته‌ترین کارخانه نیز ممکن است با کمبود ماده اولیه مناسب روبه‌رو شود.
پس از تولید، زمان برداشت، روش خشک‌کردن، انبارداری و حمل‌ونقل اهمیت پیدا می‌کنند. رطوبت نامناسب یا نگهداری غیراصولی می‌تواند کیفیت محصول را کاهش دهد و خطر آلودگی را افزایش دهد. بنابراین، سرمایه‌گذاری در تجهیزات ساده اما استاندارد برای خشک‌کردن و نگهداری، گاهی به اندازه سرمایه‌گذاری در خطوط صنعتی اهمیت دارد.
مرحله بعد، درجه‌بندی، پاک‌سازی و کنترل کیفیت است. در این بخش، محصول بر اساس مشخصات موردنیاز مشتری آماده می‌شود. سپس بسته به نوع گیاه و کاربرد آن، امکان ورود به مراحل استخراج، تولید عصاره، تهیه مواد اولیه استاندارد یا ساخت فرآورده‌های نهایی وجود دارد.
در نهایت، بازاریابی، توزیع و خدمات پس از فروش تعیین می‌کنند که محصول تولیدشده چگونه به درآمد تبدیل شود. به این ترتیب، زنجیره ارزش تنها مجموعه‌ای از تجهیزات نیست؛ بلکه شبکه‌ای از تولیدکنندگان، آزمایشگاه‌ها، کارخانه‌ها، شرکت‌های بازرگانی و مشتریان است که باید با یکدیگر هماهنگ باشند.
صنایع تبدیلی چگونه فرصت اقتصادی ایجاد می‌کنند؟
توسعه صنایع تبدیلی می‌تواند فعالیت اقتصادی را از مزرعه به بخش‌های مختلف گسترش دهد. واحدهای فرآوری به نیروی کار فنی، متخصصان کنترل کیفیت، کارشناسان تولید، نیروهای بسته‌بندی و کارکنان فروش نیاز دارند. شرکت‌های حمل‌ونقل و تأمین تجهیزات نیز می‌توانند از گسترش این فعالیت‌ها بهره‌مند شوند.
بااین‌حال، ایجاد کارخانه به‌تنهایی به معنای اشتغال پایدار نیست. اگر ظرفیت تولید بیش از نیاز بازار باشد یا ماده اولیه با کیفیت مناسب تأمین نشود، کارخانه ممکن است با هزینه ثابت بالا و استفاده محدود از تجهیزات مواجه شود. ازاین‌رو، سرمایه‌گذاری باید با مطالعه بازار و قراردادهای تأمین مواد اولیه همراه باشد.
برای مناطق روستایی، ایجاد مراکز جمع‌آوری و آماده‌سازی استاندارد می‌تواند راهی برای مشارکت تولیدکنندگان کوچک در زنجیره صنعتی باشد. این مراکز به کشاورزان کمک می‌کنند محصول خود را با مشخصات قابل‌قبول عرضه کنند و هزینه‌های اولیه ورود به بازار را کاهش دهند.
چرا ارتباط کشاورز و کارخانه اهمیت دارد؟
یکی از مشکلات رایج در زنجیره‌های کشاورزی، فاصله میان تصمیم تولیدکننده و نیاز خریدار است. کشاورز ممکن است بر اساس تجربه گذشته یا قیمت سال قبل محصولی را کشت کند، درحالی‌که بازار به گونه‌ای دیگر یا کیفیت متفاوتی نیاز داشته باشد.
قراردادهای کشت می‌توانند بخشی از این مشکل را برطرف کنند. در چنین قراردادی، خریدار مشخصات فنی موردنیاز، مقدار تقریبی خرید، زمان تحویل و معیارهای ارزیابی کیفیت را از پیش اعلام می‌کند. تولیدکننده نیز بر اساس این اطلاعات درباره سطح کشت و هزینه‌ها تصمیم می‌گیرد.
البته قرارداد تنها زمانی مفید است که شرایط آن روشن و منصفانه باشد. نحوه تعیین قیمت، روش نمونه‌برداری، مسئولیت محصول نامنطبق و شیوه حل اختلاف باید به‌طور دقیق مشخص شوند. در غیر این صورت، اختلاف میان طرفین می‌تواند به کاهش اعتماد و اختلال در تأمین مواد اولیه منجر شود.
فرآوری بدون استاندارد، ارزش افزوده پایدار ایجاد نمی‌کند
در صنعت گیاهان دارویی، افزایش ارزش اقتصادی باید با حفظ کیفیت همراه باشد. اگر فرآوری موجب تغییر نامشخص ترکیبات محصول شود یا مشخصات هر سری تولید تفاوت زیادی داشته باشد، خریدار صنعتی نمی‌تواند به تأمین‌کننده اعتماد کند.
به همین دلیل، ایجاد آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت، استفاده از روش‌های معتبر آزمون و مستندسازی فرایند تولید اهمیت دارد. محصولی که برای مصرف غذایی، آرایشی یا دارویی تولید می‌شود، ممکن است با الزامات متفاوتی روبه‌رو باشد و نمی‌توان یک استاندارد واحد را برای همه کاربردها در نظر گرفت.
همچنین باید از بزرگ‌نمایی ادعاهای درمانی پرهیز کرد. تولید یک عصاره گیاهی یا محصول فرآوری‌شده به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آن محصول برای درمان بیماری خاصی اثربخشی قطعی دارد. ادعاهای درمانی باید متناسب با شواهد علمی و مقررات مربوط به همان محصول مطرح شوند.
سرمایه‌گذاری؛ ابتدا بازار، سپس کارخانه
برای توسعه زنجیره ارزش، لازم است سرمایه‌گذاران پیش از خرید تجهیزات یا احداث کارخانه، چند پرسش اساسی را پاسخ دهند: کدام محصول تقاضای قابل‌اتکا دارد؟ ماده اولیه با چه کیفیتی و از کجا تأمین می‌شود؟ هزینه فرآوری و کنترل کیفیت چقدر است؟ مشتری نهایی چه مشخصاتی می‌خواهد؟ و محصول در چه بازه زمانی به فروش می‌رسد؟
پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند از سرمایه‌گذاری‌های پرهزینه و کم‌بازده جلوگیری کند. در برخی موارد، مشارکت چند تولیدکننده در یک مرکز فرآوری مشترک، از احداث واحدهای کوچک و پراکنده اقتصادی‌تر است. در موارد دیگر نیز همکاری با کارخانه‌های موجود می‌تواند راهی کم‌هزینه‌تر برای آزمایش بازار پیش از سرمایه‌گذاری بزرگ باشد.
تأمین مالی مرحله‌ای، اجرای طرح پایلوت و توسعه ظرفیت بر اساس سفارش‌های واقعی، از جمله راه‌هایی هستند که می‌توانند ریسک تجاری را کاهش دهند.
صادرات محصولات فرآوری‌شده؛ فرصت همراه با الزامات تازه
فرآوری داخلی می‌تواند امکان عرضه محصولات متنوع‌تری را در بازارهای خارجی فراهم کند، اما ورود به این بازارها به شناخت مقررات و نیاز مشتریان وابسته است. برخی کشورها برای واردات مواد گیاهی، عصاره‌ها یا فرآورده‌های نهایی الزامات ویژه‌ای در زمینه سلامت، آلاینده‌ها، برچسب‌گذاری و مستندات دارند.
ازاین‌رو، صادرکننده باید پیش از تولید انبوه، مشخصات موردنیاز بازار هدف را بررسی کند. انتخاب بسته‌بندی مناسب، تضمین کیفیت ثابت و توانایی تحویل منظم نیز در ایجاد رابطه تجاری بلندمدت اهمیت دارند.
خام‌فروشی کمتر تنها زمانی به افزایش درآمد ملی منجر می‌شود که محصولات فرآوری‌شده واقعاً مشتری داشته باشند و هزینه تولید آن‌ها از درآمد حاصل بیشتر نشود. در غیر این صورت، افزودن مراحل صنعتی ممکن است صرفاً هزینه‌های تازه‌ای ایجاد کند.
نقش سیاست‌گذاری و همکاری میان بخش‌ها
توسعه زنجیره ارزش به هماهنگی میان نهادهای کشاورزی، صنعت، تجارت، پژوهش و نظارت نیاز دارد. سیاست‌گذاری مؤثر باید هم‌زمان به تولید پایدار مواد اولیه، دسترسی به فناوری، آموزش نیروی انسانی و تسهیل ارتباط با بازار توجه کند.
حمایت از پژوهش‌های کاربردی زمانی مؤثرتر است که نیازهای واقعی کارخانه‌ها و صادرکنندگان در تعیین اولویت‌های تحقیقاتی نقش داشته باشند. همچنین شرکت‌های صنعتی باید بتوانند نتایج پژوهش‌ها را در مقیاس تجاری آزمایش کنند و در صورت موفقیت، آن‌ها را به تولید مستمر برسانند.
عبور از خام‌فروشی گیاهان دارویی با یک تصمیم اداری یا احداث چند کارخانه محقق نمی‌شود. این تحول به زنجیره‌ای هماهنگ از کشت برنامه‌ریزی‌شده، آماده‌سازی استاندارد، فرآوری اقتصادی، کنترل کیفیت و بازاریابی نیاز دارد. اگر تولیدکننده از تقاضای واقعی بازار آگاه باشد، کارخانه به مواد اولیه مناسب دسترسی داشته باشد و محصول نهایی با الزامات مشتری مطابقت کند، امکان افزایش ارزش افزوده و اشتغال پایدار بیشتر خواهد شد. در نهایت، معیار موفقیت این صنعت نه صرفاً مقدار محصول برداشت‌شده، بلکه میزان ارزشی است که در داخل کشور ایجاد می‌شود و می‌تواند در طول زمان حفظ شود.