آبتاب– افزایش توجه مردم به محصولات طبیعی و گیاهان دارویی، بازار گسترده‌ای برای دمنوش‌ها، عصاره‌ها، کپسول‌ها و سایر فرآورده‌های گیاهی ایجاد کرده است. بااین‌حال، طبیعی بودن یک محصول لزوماً به معنای بی‌خطر بودن آن نیست. تفاوت میان گیاه دارویی خام و داروی گیاهی آماده مصرف، ضرورت نظارت بر تولید و عرضه و خطر مصرف خودسرانه، از جمله موضوعاتی است که در سیاست‌گذاری حوزه سلامت اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است.
در همین زمینه، مدیرکل فرآورده‌های طبیعی، سنتی، مکمل و شیرخشک سازمان غذا و دارو در اظهاراتی که خبرگزاری تسنیم در ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، بر عرضه فرآورده‌های طبیعی و داروهای گیاهی از طریق داروخانه‌ها تأکید کرد. این موضوع بار دیگر ضرورت تفکیک فعالیت عطاری‌ها از عرضه محصولات دارویی و درمانی را مطرح کرده است.
تفاوت گیاه دارویی با داروی گیاهی چیست؟
یکی از مهم‌ترین نکات در این حوزه، تفاوت میان گیاه دارویی خام و فرآورده دارویی آماده مصرف است. گیاه دارویی ممکن است به شکل برگ، گل، ریشه، پوست، دانه یا بخش‌های دیگر گیاه عرضه شود. اما داروی گیاهی معمولاً محصولی است که با فرمول مشخص، روش تولید تعریف‌شده و الزامات کیفی معین تهیه شده و برای مصرف درمانی یا کمک‌درمانی عرضه می‌شود.
این تفاوت صرفاً در بسته‌بندی خلاصه نمی‌شود. در تولید یک فرآورده دارویی، موضوعاتی مانند هویت گیاه، میزان ماده مؤثره، احتمال آلودگی، روش استخراج، پایداری محصول، شرایط نگهداری و اطلاعات مربوط به مصرف اهمیت دارند. یک گیاه خام ممکن است از نظر ظاهری سالم به نظر برسد، اما آلودگی میکروبی، باقی‌مانده سموم یا اشتباه در شناسایی گونه گیاهی از خطرهایی هستند که همیشه با مشاهده ظاهری قابل تشخیص نیستند.
از سوی دیگر، مقدار ماده مؤثره در گیاهان مختلف می‌تواند تحت تأثیر اقلیم، زمان برداشت، روش خشک‌کردن و شرایط نگهداری تغییر کند. بنابراین، استفاده از گیاه خام و تولید داروی استاندارد دو فعالیت یکسان نیستند و هر کدام الزامات ویژه خود را دارند.
چرا داروخانه نقش مهمی دارد؟
داروخانه در نظام سلامت فقط محل فروش کالا نیست، بلکه بخشی از زنجیره عرضه تحت نظارت دارویی به شمار می‌رود. حضور مسئول فنی، امکان بررسی وضعیت مجوز محصول، ارائه اطلاعات مصرف و توجه به تداخل احتمالی داروها از جمله عواملی است که می‌تواند امنیت مصرف‌کننده را افزایش دهد.
بر اساس اظهارات منتشرشده از سوی سازمان غذا و دارو، فرآورده‌های طبیعی و داروهای گیاهی باید از مسیر داروخانه عرضه شوند. فروش اینترنتی نیز در چارچوب اعلام‌شده، در صورتی قابل انجام است که عرضه از طریق داروخانه و تحت نظارت مربوط صورت گیرد.
این سیاست به معنای بی‌اهمیت بودن نقش عطاری‌ها در فروش گیاهان خام نیست؛ بلکه تأکید دارد که فروش ماده گیاهی خام نباید با عرضه یک فرآورده دارویی دارای ادعای درمانی یکسان تلقی شود. مصرف‌کننده نیز باید بتواند میان یک گیاه خشک‌شده برای تهیه دمنوش و محصولی که به‌عنوان دارو معرفی می‌شود، تفاوت قائل شود.
طبیعی بودن همیشه به معنای بی‌خطر بودن نیست
یکی از تصورات رایج این است که اگر محصولی منشأ گیاهی داشته باشد، مصرف آن بدون محدودیت است. این تصور می‌تواند خطرناک باشد. برخی گیاهان ممکن است بر فشار خون، قند خون، انعقاد خون یا عملکرد کبد اثر بگذارند. تعدادی نیز می‌توانند با داروهای تجویزشده تداخل داشته باشند یا در شرایط خاص، مانند بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای و پیش از جراحی، نیازمند احتیاط بیشتری باشند.
افزون بر این، نام‌های محلی گیاهان در مناطق مختلف یکسان نیستند و گاهی چند گونه متفاوت با نام مشابه فروخته می‌شوند. تشخیص نادرست گونه یا استفاده از بخش نامناسب گیاه می‌تواند پیامدهای جدی ایجاد کند.
مشکل دیگر، ادعاهای درمانی اغراق‌آمیز است. معرفی یک محصول به‌عنوان درمان قطعی بیماری‌های مزمن، سرطان، دیابت یا مشکلات هورمونی بدون شواهد معتبر، می‌تواند بیماران را از دریافت درمان مناسب دور کند. در بیماری‌های جدی، تأخیر در تشخیص یا قطع خودسرانه داروی تجویزشده ممکن است آسیب بیشتری از خود محصول به همراه داشته باشد.
مسئولیت تولیدکننده در برابر مصرف‌کننده
نظارت مؤثر فقط به مرحله فروش محدود نمی‌شود. تولیدکننده باید مواد اولیه را از منابع قابل‌ردیابی تهیه کند، فرایند تولید را مستند سازد و مشخصات کیفی محصول را بررسی کند. درج نام دقیق محصول، ترکیبات، مقدار مصرف مجاز، هشدارها، تاریخ تولید و انقضا و شرایط نگهداری نیز برای تصمیم‌گیری آگاهانه مصرف‌کننده ضروری است.
در محصولات وارداتی نیز بررسی اسناد، کیفیت محموله و انطباق آن با ضوابط کشور اهمیت دارد. اگر تولیدکننده یا واردکننده نتواند کیفیت و اصالت محصول را تضمین کند، اعتماد مصرف‌کننده به کل بازار فرآورده‌های طبیعی آسیب می‌بیند.
از سوی دیگر، باید میان تبلیغ سنتی یک گیاه و اثبات علمی اثر درمانی آن تفاوت گذاشت. سابقه استفاده از یک گیاه می‌تواند موضوعی ارزشمند برای پژوهش باشد، اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که هر شکل، مقدار یا ترکیبی از آن برای همه افراد مؤثر و بی‌خطر است.
فروش اینترنتی؛ فرصت همراه با مسئولیت
گسترش فروش آنلاین امکان دسترسی آسان‌تر به محصولات را فراهم کرده است، اما همین سهولت می‌تواند خطر خرید کالاهای تقلبی یا فاقد مجوز را افزایش دهد. مصرف‌کننده باید به هویت عرضه‌کننده، اطلاعات محصول، مجوزهای لازم و امکان پیگیری شکایت توجه کند.
پلتفرم‌های فروش نیز نباید تنها به انتشار تبلیغات و دریافت سفارش بسنده کنند. روشن بودن هویت فروشنده، ارائه اطلاعات صحیح و همکاری با سازوکارهای نظارتی می‌تواند احتمال عرضه کالاهای نامعتبر را کاهش دهد.
برای کسب‌وکارهای این حوزه نیز رعایت مقررات مزیت بلندمدت دارد. شرکتی که کیفیت محصولات خود را مستند می‌کند و از ادعاهای درمانی غیرقابل اثبات پرهیز دارد، شانس بیشتری برای حفظ اعتماد مشتری و همکاری با داروخانه‌ها و شبکه‌های توزیع معتبر خواهد داشت.
آگاهی عمومی؛ حلقه مکمل نظارت
حتی بهترین مقررات نیز بدون آگاهی مردم به نتیجه کامل نمی‌رسند. لازم است مصرف‌کنندگان بدانند که محصولات گیاهی ممکن است عوارض داشته باشند، دوز مصرف اهمیت دارد و استفاده هم‌زمان چند فرآورده طبیعی می‌تواند خطر تداخل را افزایش دهد.
افرادی که داروی نسخه‌ای مصرف می‌کنند، بیماری مزمن دارند، باردار هستند یا قصد انجام جراحی دارند، باید پیش از مصرف فرآورده‌های گیاهی با پزشک یا داروساز مشورت کنند. همچنین نباید داروی تجویزشده را صرفاً به دلیل مشاهده تبلیغ یک محصول طبیعی کنار بگذارند.
تأکید بر عرضه داروهای گیاهی از مسیر داروخانه، در اصل تلاشی برای روشن‌تر شدن مرز میان فروش گیاه خام و عرضه فرآورده دارویی است. این رویکرد زمانی موفق خواهد بود که هم‌زمان با نظارت بر بازار، تولیدکنندگان به کیفیت پایبند باشند، تبلیغات گمراه‌کننده کنترل شود و مردم اطلاعات روشنی درباره مصرف ایمن محصولات دریافت کنند. توسعه بازار گیاهان دارویی و حفظ سلامت مصرف‌کننده دو هدف متعارض نیستند؛ بلکه اعتبار این بازار در گرو تحقق هم‌زمان هر دو است.