آبتاب– ابلاغ ضوابط کشت کنترل‌شده شاهدانه صنعتی و شقایق ایرانی، بار دیگر ظرفیت گیاهان دارویی و صنعتی را در تأمین مواد اولیه دارو، ایجاد اشتغال و توسعه صنایع تبدیلی به مرکز توجه آورده است. این تصمیم که در مهرماه ۱۴۰۵ درباره ضوابط کشت شاهدانه صنعتی و شقایق ایرانی اطلاع‌رسانی شد، می‌تواند زمینه استفاده برنامه‌ریزی‌شده از ظرفیت کشاورزی کشور را فراهم کند؛ البته تحقق این هدف به نظارت مؤثر، تأمین نیاز واقعی صنعت دارو و ایجاد زنجیره‌ای منسجم از مزرعه تا کارخانه وابسته است.
از ظرفیت طبیعی تا تولید برنامه‌ریزی‌شده
ایران به دلیل تنوع اقلیمی و برخورداری از منابع گیاهی ارزشمند، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه کشت گیاهان دارویی دارد. با این حال، وجود یک گیاه در طبیعت یا امکان کشت آن به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک صنعت سودآور نیست. تولید اقتصادی زمانی محقق می‌شود که نیاز بازار مشخص باشد، بذر مناسب در دسترس قرار گیرد، کشاورز از دانش فنی برخوردار باشد و محصول نهایی امکان ورود به یک زنجیره تولید و فروش قانونی را پیدا کند.
در همین چارچوب، خبرگزاری تسنیم در ۲۱ مهر ۱۴۰۵ از ابلاغ دستورالعمل نظارت بر کشت شاهدانه صنعتی تحت شرایط کنترل‌شده خبر داد. بر اساس توضیحات منتشرشده، کشت شاهدانه صنعتی با بذر تأییدشده و رعایت ضوابط قانونی، از جمله اخذ مجوزهای مربوط از سازمان جهاد کشاورزی استان، امکان‌پذیر است. در این دستورالعمل، تمایز میان شاهدانه صنعتی و کشت‌هایی که ممکن است برای تولید مواد روان‌گردان انجام شوند، از طریق ضوابط فنی و نظارتی مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین، درباره شقایق ایرانی از گونه براکتئاتوم، کشت کنترل‌شده با هدف تأمین تبائین و نیازهای دارویی کشور اعلام شده است. تبائین یکی از مواد اولیه مورد استفاده در زنجیره ساخت برخی داروهاست و تولید آن به فرآوری صنعتی و نظارت تخصصی نیاز دارد. بنابراین، این سیاست صرفاً موضوعی کشاورزی نیست، بلکه با امنیت تأمین مواد اولیه دارویی نیز ارتباط دارد.
چرا این کشت‌ها اهمیت اقتصادی دارند؟
یکی از چالش‌های صنایع دارویی، دسترسی پایدار به مواد اولیه‌ای است که در ساخت داروهای ضروری استفاده می‌شوند. وابستگی به واردات می‌تواند تولید داخلی را در برابر نوسان قیمت‌های جهانی، دشواری‌های انتقال پول، محدودیت‌های تجاری و اختلال در زنجیره تأمین آسیب‌پذیر کند. هر اندازه بخشی از مواد اولیه با کیفیت استاندارد در داخل کشور تولید شود، امکان مدیریت بهتر این ریسک‌ها افزایش می‌یابد.
البته تولید داخلی به‌خودی‌خود تضمین‌کننده کاهش هزینه نیست. اگر هزینه زمین، بذر، نیروی کار، نظارت، حمل‌ونقل و فرآوری از قیمت تمام‌شده محصول وارداتی بیشتر باشد، مزیت اقتصادی طرح کاهش پیدا می‌کند. ازاین‌رو، سیاست‌گذاران باید علاوه بر صدور مجوز، درباره هزینه تولید، بازده محصول و ظرفیت واقعی کارخانه‌های فرآوری نیز ارزیابی دقیق انجام دهند.
توسعه این بخش همچنین می‌تواند فرصت‌هایی برای ایجاد اشتغال در مناطق کشاورزی فراهم کند. مشاغل مرتبط تنها به کاشت و برداشت محدود نمی‌شوند و فعالیت‌هایی مانند تولید بذر تأییدشده، آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت، حمل‌ونقل تخصصی، فرآوری صنعتی، بسته‌بندی و خدمات فنی را نیز در بر می‌گیرند. با این حال، میزان اشتغال واقعی باید بر اساس سطح زیر کشت، بهره‌وری، ظرفیت واحدهای صنعتی و قراردادهای منعقدشده محاسبه شود، نه صرفاً بر پایه برآوردهای اولیه.
نظارت؛ شرط اصلی موفقیت
ماهیت برخی ترکیبات موجود در شاهدانه و شقایق، ضرورت نظارت دقیق بر کشت و فرآوری این گیاهان را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، گسترش کشت نباید بدون سازوکار روشن برای شناسایی بهره‌برداران، تأیید بذر، کنترل مزارع و رهگیری محصول از مزرعه تا کارخانه انجام شود.
در گزارش‌های مربوط به اجرای آیین‌نامه شقایق الیفرا نیز بر نظارت از مرحله تعیین بذر و کاشت تا برداشت و پس از برداشت تأکید شده است. طبق گزارش تسنیم در ۳۱ مرداد ۱۴۰۵، کشت این گیاه باید در اراضی مجاز و در چارچوب قرارداد مشخص با شرکت دارویی مجاز صورت گیرد و میزان نیاز کشور پیش از تعیین سطح زیر کشت مورد توجه قرار گیرد.
این رویکرد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کشت بدون مشتری مشخص می‌تواند به زیان کشاورز و اتلاف منابع آب و زمین منجر شود. در مقابل، زمانی که شرکت دارویی پیشاپیش نیاز خود را اعلام می‌کند و قرارداد خرید و الزامات کیفی روشن است، تولیدکننده می‌تواند با اطمینان بیشتری برای کشت برنامه‌ریزی کند.
چالش زمین، سرمایه و صنایع تبدیلی
یکی از موانع احتمالی توسعه این طرح‌ها، هزینه بالای زمین و زیرساخت‌های مورد نیاز است. در گزارشی که تسنیم در ۲۳ مهر ۱۴۰۵ منتشر کرد، به هزینه بالای اجاره زمین‌های اختصاص‌یافته به کشت شاهدانه و شقایق اشاره شده است. چنین هزینه‌هایی ممکن است رقابت‌پذیری محصول را کاهش دهند، به‌ویژه اگر بهره‌برداران در آغاز فعالیت با هزینه‌های آموزشی، تجهیز مزارع و تأمین نهاده‌های استاندارد نیز روبه‌رو باشند.
راهکار مناسب، تخصیص شتاب‌زده زمین یا گسترش نامحدود کشت نیست. ابتدا باید مناطق مناسب از نظر آب، خاک، اقلیم و دسترسی به کارخانه‌ها مشخص شوند. سپس سطح کشت متناسب با نیاز صنعت و ظرفیت فرآوری تعیین شود. قراردادهای بلندمدت خرید، تأمین بذر استاندارد و آموزش کشاورزان نیز می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری را کاهش دهد.
از سوی دیگر، کشت این گیاهان زمانی به ارزش افزوده بالاتر منتهی می‌شود که فرآوری و تولید مواد مؤثره در داخل کشور توسعه یابد. فروش محصول کشاورزی بدون ایجاد ظرفیت صنعتی، بخش مهمی از ارزش اقتصادی زنجیره را به خارج از کشور منتقل می‌کند.
ضرورت حفاظت از محیط زیست
برداشت بی‌رویه گیاهان دارویی از طبیعت می‌تواند به کاهش جمعیت گونه‌های بومی و آسیب به تنوع ژنتیکی منجر شود. کشت کنترل‌شده، در صورت اجرای اصولی، این امکان را فراهم می‌کند که تأمین مواد اولیه از منابع قابل مدیریت انجام شود و فشار بر رویشگاه‌های طبیعی کاهش یابد.
بااین‌حال، توسعه کشت باید با مدیریت مصرف آب، حفاظت از خاک و جلوگیری از ورود گونه‌های نامناسب به محیط طبیعی همراه باشد. همچنین لازم است آثار زیست‌محیطی طرح‌ها به‌صورت دوره‌ای ارزیابی شود تا افزایش تولید به بهای تخریب منابع طبیعی تمام نشود.
ضابطه‌مند شدن کشت شاهدانه صنعتی و شقایق ایرانی را می‌توان فرصتی برای پیوند کشاورزی با صنعت دارو دانست. این فرصت زمانی به نتیجه می‌رسد که مقررات به‌درستی اجرا شوند، کشت بر پایه نیاز واقعی صنعت انجام گیرد، کشاورز از قرارداد خرید مطمئن برخوردار باشد و فرآوری داخلی توسعه پیدا کند. موفقیت طرح نه با تعداد مجوزها و نه صرفاً با افزایش سطح زیر کشت، بلکه با کاهش وابستگی به واردات، تأمین پایدار مواد اولیه، ایجاد اشتغال قابل سنجش و حفاظت از محیط زیست ارزیابی خواهد شد.