آبتاب– اثر درمانی گیاهان دارویی به ترکیبات شیمیایی ویژه‌ای وابسته است که به آن‌ها «متابولیت‌های ثانویه» می‌گویند. این ترکیبات را گیاه برای دفاع، جلب گرده‌افشان و سازگاری با محیط می‌سازد و وقتی وارد بدن انسان می‌شوند، می‌توانند بر مسیرهای فیزیولوژیک اثر بگذارند. مهم‌ترین گروه‌ها عبارت‌اند از:
· آلکالوئیدها: ترکیبات نیتروژن‌دار با اثر قوی و اغلب اختصاصی بر سیستم عصبی؛ مانند مورفین در خشخاش، کافئین در قهوه، آتروپین در بلادونا و وین‌کریستین در پروانش. به دلیل قدرت بالا، فاصله دوز مؤثر و سمی‌شان کم است و مصرف خودسرانه آن‌ها خطرناک است.
· گلیکوزیدها: ترکیباتی که یک بخش قندی به یک بخش غیرقندی متصل است. گلیکوزیدهای قلبی مانند دیگوکسین از گل انگشتانه بر انقباض قلب اثر می‌گذارند، اما فاصله درمانی و سمی بسیار باریکی دارند. گلیکوزیدهای سیانوژنیک نیز در برخی گیاهان وجود دارند و در صورت مصرف نادرست می‌توانند سیانید آزاد کنند.
· ترپنوئیدها و اسانس‌ها: گروهی بسیار متنوع و مسئول عطر و طعم گیاهان؛ مانند منتول در نعناع، تیمول در آویشن، سینئول در اکالیپتوس و بیسابولول در بابونه. خواص ضدالتهابی، ضداسپاسم، ضدمیکروبی و خلط‌آور دارند.
· فلاونوئیدها و پلی‌فنول‌ها: آنتی‌اکسیدان‌های قوی مانند کوئرستین، کاتچین، روتین و آنتوسیانین‌ها که با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد، کاهش التهاب و محافظت از عروق و سلول‌ها در ارتباط‌اند.
· ساپونین‌ها: ترکیباتی که در آب کف تولید می‌کنند و در گیاهانی مانند شیرین‌بیان و جینسینگ یافت می‌شوند؛ اثرات تعدیل‌کننده ایمنی، ضدالتهابی و تأثیر بر چربی خون دارند.
· تانن‌ها: ترکیبات قابض که با اتصال به پروتئین‌ها در ترمیم زخم، کاهش اسهال و مهار خونریزی خفیف نقش دارند؛ مانند مامیران، بلوط و چای سبز.
· موسیلاژها: فیبرهای ژله‌ای که در آب متورم می‌شوند و در بارهنگ، اسفرزه، ختمی و بامیه وجود دارند؛ با پوشاندن مخاط گوارش و تنفس، اثر ضدالتهابی و نرم‌کننده دارند و در یبوست و سرفه مفیدند.
· رزین‌ها: ترشحات چسبناک و ضدمیکروبی مانند کندر و آنغوزه که خواص ضدالتهابی و ترمیم‌کننده دارند.
· کومارین‌ها: ترکیباتی با اثرات ضدانعقادی، ضدالتهابی و گشادکننده عروق که در برخی گیاهان یافت می‌شوند؛ به دلیل تداخل با داروهای رقیق‌کننده خون، مصرف آن‌ها نیازمند احتیاط است.
· اسیدهای آلی و چرب، ویتامین‌ها و مواد معدنی: مانند اسید سیتریک در مرکبات، اسیدهای چرب ضروری در دانه‌های روغنی و ویتامین‌ها و املاح که در کنار ترکیبات اصلی، اثرات تغذیه‌ای و درمانی گیاه را کامل می‌کنند.
نکته مهم آن است که مقدار و ترکیب این مواد در گیاهان مختلف و حتی در یک گونه واحد، بسته به اقلیم، زمان برداشت، روش خشک‌کردن و عصاره‌گیری به شدت تغییر می‌کند. بنابراین فرآورده‌های استانداردشده که میزان ماده مؤثر آن‌ها مشخص است، قابل اعتمادترند. همچنین طبیعی بودن یک ترکیب به معنای بی‌خطر بودن آن نیست؛ بسیاری از ترکیبات گیاهی با داروهای تجویزی تداخل دارند، برای زنان باردار و شیرده یا بیماران کبدی و کلیوی محدودیت دارند و در دوزهای بالا سمی می‌شوند. شناخت این ترکیبات، نخستین گام برای استفاده آگاهانه و ایمن از گیاهان دارویی است و مصرف مکمل‌های غلیظ باید با مشورت پزشک یا داروساز انجام شود.