آبتاب– اثر درمانی گیاهان دارویی، نتیجه حضور ترکیبات شیمیایی ویژه‌ای است که در علم گیاه‌درمانی به آن‌ها «متابولیت‌های ثانویه» می‌گویند؛ ترکیباتی که گیاه آن‌ها را نه برای تغذیه مستقیم، بلکه برای دفاع در برابر آفات، جلب گرده‌افشان‌ها و سازگاری با محیط تولید می‌کند و همین ترکیبات، وقتی وارد بدن انسان می‌شوند، می‌توانند بر مسیرهای فیزیولوژیک اثر بگذارند.
مهم‌ترین گروه‌های ترکیبات مؤثر شامل آلکالوئیدها، گلیکوزیدها، ترپنوئیدها و اسانس‌ها، فلاونوئیدها و پلی‌فنول‌ها، ساپونین‌ها، تانن‌ها، موسیلاژها و رزین‌ها هستند. شناخت این گروه‌ها هم به درک مکانیسم اثر گیاهان کمک می‌کند و هم به ارزیابی ایمنی، دوز مؤثر و احتمال تداخلات دارویی.
آلکالوئیدها ترکیباتی حاوی نیتروژن هستند که اغلب اثرات قوی و اختصاصی بر سیستم عصبی دارند؛ مورفین از خشخاش، آتروپین از بلادونا، کافئین از قهوه و وین‌کریستین از پروانش از این دسته‌اند. به دلیل قدرت بالای اثر، بسیاری از آلکالوئیدها در دوزهای کم دارو و در دوزهای بالاتر سمی هستند و همین موضوع، اهمیت استانداردسازی و پرهیز از خوددرمانی را نشان می‌دهد.
گلیکوزیدها ترکیباتی هستند که یک بخش قندی را به یک بخش غیرقندی متصل می‌کنند؛ گلیکوزیدهای قلبی مانند دیگوکسین از گل انگشتانه، اثر مستقیم بر انقباض قلب دارند و در درمان نارسایی قلبی به کار می‌روند، اما فاصله درمانی و سمی آن‌ها بسیار باریک است. گلیکوزیدهای سیانوژنیک نیز در برخی گیاهان وجود دارند که در صورت مصرف نادرست می‌توانند سیانید آزاد کنند و خطرناک باشند.
ترپنوئیدها و اسانس‌ها گروهی بسیار متنوع هستند که مسئول عطر و طعم گیاهان‌اند و خواص ضدالتهابی، ضداسپاسم، ضدباکتریایی و خلط‌آور دارند؛ منتول در نعناع، تیمول در آویشن، سینئول در اکالیپتوس و بیسابولول در بابونه از نمونه‌های شناخته‌شده آن‌ها هستند.
فلاونوئیدها و پلی‌فنول‌ها ترکیبات آنتی‌اکسیدانی قوی هستند که در میوه‌ها، سبزی‌ها و بسیاری از گیاهان دارویی یافت می‌شوند و با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد، کاهش التهاب، بهبود عملکرد عروق و محافظت از سلول‌ها در ارتباط‌اند؛ کوئرستین، کاتچین، روتین و آنتوسیانین‌ها از مهم‌ترین اعضای این خانواده‌اند. ساپونین‌ها ترکیباتی هستند که در آب کف تولید می‌کنند و در برخی گیاهان مانند شیرین‌بیان و جینسینگ، اثرات تعدیل‌کننده سیستم ایمنی، ضدالتهابی و تأثیر بر چربی خون دارند.
تانن‌ها ترکیبات قابض هستند که با اتصال به پروتئین‌ها، در ترمیم زخم، کاهش اسهال و مهار خونریزی‌های خفیف نقش دارند و در گیاهانی مانند مامیران، بلوط و چای سبز یافت می‌شوند. موسیلاژها فیبرهای ژله‌ای هستند که در آب متورم می‌شوند و در گیاهانی مانند بارهنگ، اسفرزه، ختمی و بامیه وجود دارند؛ این ترکیبات با پوشاندن مخاط دستگاه گوارش و تنفس، اثرات ضدالتهابی و نرم‌کننده دارند و در بهبود یبوست و تسکین سرفه مؤثرند. رزین‌ها نیز ترشحات چسبناک و ضدمیکروبی گیاهان هستند که در برخی موارد مانند کندر و آنغوزه، خواص ضدالتهابی و ترمیم‌کننده دارند.
نکته بسیار مهم آن است که مقدار و ترکیب این مواد در گیاهان مختلف و حتی در یک گونه واحد، بسته به شرایط اقلیمی، زمان برداشت، روش خشک‌کردن و شیوه عصاره‌گیری به شدت تغییر می‌کند؛ به همین دلیل، گیاهان دارویی استانداردشده که میزان ماده مؤثر آن‌ها مشخص است، قابل اعتمادتر از گیاهان جمع‌آوری‌شده از بازارهای غیررسمی هستند.
همچنین، طبیعی بودن یک ترکیب به معنای بی‌خطر بودن آن نیست؛ بسیاری از ترکیبات گیاهی می‌توانند با داروهای تجویزی تداخل داشته باشند، برای گروه‌هایی مانند زنان باردار و شیرده یا بیماران کبدی و کلیوی محدودیت داشته باشند و در دوزهای بالا سمی شوند.
بنابراین، شناخت ترکیبات مهم گیاهان دارویی، نخستین گام برای استفاده آگاهانه و ایمن از آن‌هاست و مصرف هر گیاه دارویی، به ویژه در قالب مکمل‌های غلیظ، باید با مشورت پزشک یا متخصص تغذیه و داروسازی انجام شود.