آبتاب– میوه «به» با آن ظاهر زرد و معطر و گوشت سفت و گس‌مزه‌اش، از دیرباز در سفره و طب سنتی ایرانیان جایگاهی ویژه داشته است. در منابع طب ایرانی، «به» طبعی سرد و خشک دارد و به عنوان میوه‌ای «قابض، مقوی معده و قلب، بندآورنده اسهال، آرام‌کننده تشنگی و التیام‌بخش زخم‌های گوارشی» شناخته می‌شود و مصرف آن برای تقویت دستگاه گوارش، کاهش التهاب گلو و حتی کمک به رفع بواسیر توصیه شده است. اما آنچه در سال‌های اخیر این میوه را به کانون توجه پژوهشگران تبدیل کرده، انتشار شواهد علمی تازه‌ای است که نشان می‌دهد «به» فراتر از یک میوه سنتی، گنجینه‌ای از ترکیبات زیست‌فعال با اثرات ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی، کاهنده قند خون و تنظیم‌کننده چربی‌های خون است.
میوه «به» سرشار از پلی‌فنول‌ها، فلاونوئیدها، تانن‌ها، اسیدهای فنولی و فیبر محلول است و همین ترکیبات، به ویژه در پوست و گوشت آن، خواص درمانی چشمگیری ایجاد می‌کنند. بر اساس مرورهای علمی جدید، عصاره میوه و برگ «به» دارای فعالیت آنتی‌اکسیدانی قوی است که می‌تواند رادیکال‌های آزاد را خنثی کرده و از سلول‌ها در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت نماید؛ فرآیندی که در پیشگیری از بیماری‌های مزمن مانند دیابت، بیماری‌های قلبی و حتی برخی سرطان‌ها نقش کلیدی دارد.
مهم‌ترین بخش شواهد علمی درباره «به» به تأثیر آن بر کنترل قند خون مربوط می‌شود. مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده‌اند که عصاره میوه «به» می‌تواند آنزیم‌های تجزیه‌کننده کربوهیدرات‌ها مانند آلفا-آمیلاز و آلفا-گلوکوزیداز را مهار کند و از این طریق، سرعت جذب قند در روده را کاهش دهد و افزایش ناگهانی قند خون پس از غذا را کنترل نماید.
همچنین، ترکیبات موجود در «به» با بهبود حساسیت سلول‌ها به انسولین و محافظت از سلول‌های بتای پانکراس، به تنظیم قند خون در مدل‌های دیابتی کمک کرده‌اند. در کنار این اثرات، «به» به دلیل داشتن فیبر بالا و شاخص گلیسمی نسبتاً پایین، می‌تواند به عنوان یک میان‌وعده سالم برای افرادی که نگران نوسانات قند خون هستند، مطرح باشد. البته، باید توجه داشت که بخش عمده این یافته‌ها از مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی به دست آمده و برای تأیید قطعی در انسان، انجام کارآزمایی‌های بالینی گسترده‌تر ضروری است؛ بنابراین «به» را باید یک مکمل غذایی کمک‌کننده در کنار درمان‌های اصلی دانست و نه جایگزین داروهای تجویزی پزشک.
دومین حوزه‌ای که شواهد امیدوارکننده‌ای برای «به» وجود دارد، سلامت قلب و چربی خون است. ترکیبات فنولی و فیبر محلول موجود در «به» می‌توانند با اتصال به اسیدهای صفراوی و کلسترول در روده، دفع آن‌ها را افزایش داده و جذب چربی را کاهش دهند. مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که مصرف عصاره «به» می‌تواند سطح کلسترول تام، کلسترول بد و تری‌گلیسرید را کاهش داده و در عین حال، ظرفیت آنتی‌اکسیدانی خون را افزایش دهد.
همچنین، برخی پژوهش‌ها به اثر محافظتی «به» بر کبد اشاره کرده‌اند و نشان داده‌اند که این میوه می‌تواند آنزیم‌های کبدی را در شرایط آسیب اکسیداتیو بهبود بخشد. در حوزه سلامت گوارش نیز «به» به دلیل داشتن تانن و موسیلاژ، خاصیت قابض و التیام‌بخش دارد و در طب سنتی برای درمان اسهال، التهاب معده و زخم‌های گوارشی به کار می‌رفته است.
مطالعات جدید نیز تأیید کرده‌اند که عصاره «به» می‌تواند به ترمیم مخاط معده و کاهش التهاب روده کمک کند. همچنین لعاب دانه «به» که در آب حل می‌شود، به عنوان یک نرم‌کننده و محافظ طبیعی برای پوست و مخاط کاربرد دارد و در فرآورده‌های آرایشی-بهداشتی نیز استفاده می‌شود.
با وجود این خواص بی‌نظیر، مصرف «به» نیز مانند هر ماده مؤثری نیازمند آگاهی و اعتدال است. میوه «به» به صورت خام بسیار سفت و گس است و معمولاً به شکل پخته، مربا، دمنوش یا عصاره مصرف می‌شود. دانه‌های «به» باید کامل و بدون جویدن یا خرد کردن مصرف شوند، زیرا حاوی ترکیباتی هستند که در صورت خرد شدن می‌توانند مواد مضر آزاد کنند؛ بنابراین هرگز دانه‌ها را نجوید و لعاب آن‌ها را با احتیاط و به مقدار کم استفاده کنید.
مصرف زیاد «به» به دلیل تانن بالا می‌تواند باعث یبوست شود و برای افراد مبتلا به یبوست مزمن مناسب نیست. همچنین افرادی که داروهای کاهنده قند خون یا چربی خون مصرف می‌کنند، باید توجه داشته باشند که «به» ممکن است اثر این داروها را تشدید کند و نیاز به پایش منظم دارد. زنان باردار و شیرده و افرادی که به میوه‌های خانواده گل‌سرخیان حساسیت دارند، بهتر است قبل از مصرف منظم فرآورده‌های «به» با پزشک مشورت کنند. در طب سنتی ایران نیز توصیه شده است که «به» را با مصلح‌هایی مانند عسل یا گلاب مصرف کنند تا از طبع سرد آن کاسته شود و هضم آن آسان‌تر گردد.
در مجموع، «به» یک میوه ارزشمند و کم‌ادعا است که هم در طب سنتی و هم در پژوهش‌های مدرن، جایگاه خود را به عنوان یک ماده غذایی-دارویی مفید برای سلامت گوارش، قلب و متابولیسم تثبیت کرده است. با مصرف آگاهانه، رعایت اعتدال و توجه به موارد منع مصرف، می‌توان از این هدیه معطر طبیعت به عنوان یک مکمل هوشمندانه در کنار یک رژیم غذایی سالم بهره‌مند شد.