آبتاب– بنفشه سه‌رنگ با نام علمی Viola tricolor، گیاهی علفی و یک‌ساله یا دوساله از خانواده بنفشگان است که در ایران نیز به‌عنوان یک گل زینتی شناخته می‌شود، اما در طب سنتی اروپا و آسیا سابقه‌ای دیرینه در درمان بیماری‌های پوستی و تنفسی دارد.
این گیاه در منابع طب سنتی ایران با طبعی سرد و مرطوب توصیف شده و بوییدن آن برای تسکین گرمی و خشکی مغز و کاهش سردرد توصیه شده است. ترکیبات فعال آن شامل سیکلوتیدها (پپتیدهای حلقوی)، سالیسیلات‌ها، ساپونین‌ها، موسیلاژ و فلاونوئیدهاست که خواص آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و تعدیل‌کننده سیستم ایمنی را برای آن به ارمغان می‌آورند.
مستندترین شواهد بالینی و پیش‌بالینی درباره بنفشه سه‌رنگ، به تأثیر آن بر بیماری‌های التهابی پوست مربوط می‌شود. در طب سنتی اروپا، این گیاه به‌طور گسترده برای درمان اگزما (خشک و مرطوب)، پسوریازیس، عفونت‌های پوستی، خارش و حتی شوره سر نوزادان توصیه شده و در فارماکوپه اروپا نیز ثبت شده است.
مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که عصاره آبی این گیاه می‌تواند تکثیر لنفوسیت‌های فعال‌شده (سلول‌های ایمنی دخیل در التهاب) را از طریق کاهش ترشح اینترلوکین-۲ مهار کند و تولید سایتوکاین‌های پیش‌التهابی مانند اینترفرون گاما و فاکتور نکروز تومور آلفا را کاهش دهد؛ این مکانیسم، پایه علمی استفاده سنتی آن در بیماری‌های پوستی التهابی است.
در حوزه سلامت تنفسی نیز بنفشه سه‌رنگ جایگاه ویژه‌ای دارد. در طب سنتی از آن به‌عنوان خلط‌آور برای درمان سرفه، برونشیت، سیاه‌سرفه و سرماخوردگی استفاده می‌شده است. یک مطالعه حیوانی روی مدل آسم مزمن نشان داد که عصاره گل بنفشه سه‌رنگ می‌تواند به‌طور معنی‌داری سطح اینترلوکین-۴ (سایتوکاین کلیدی در پاسخ آلرژیک) را کاهش داده و با مهار تولید سایتوکاین‌های نوع ۲ (Th2)، التهاب راه‌های هوایی و نفوذ سلول‌های التهابی به ریه را کاهش دهد؛ محققان این یافته را تأییدی بر کاربرد تجربی این گیاه در درمان آسم دانسته‌اند.
اثرات متابولیک و محافظتی نیز برای این گیاه گزارش شده است. مطالعات حیوانی نشان می‌دهند که عصاره بنفشه سه‌رنگ می‌تواند در کاهش عوارض ناشی از دیابت نوع دو مفید باشد و سطح گلوکز و نمایه لیپیدی سرم را در موش‌های دیابتی بهبود بخشد.
همچنین، یک مطالعه فارماکوگنوزی، اثر مدر خفیف تا متوسطی را برای تنتور این گیاه تأیید کرده و آن را به‌عنوان مکمل در درمان‌های ادرارآور توصیه کرده است. در حوزه مبارزه با سرطان، یک مطالعه ایرانی نشان داد که عصاره آبی-الکلی بنفشه سه‌رنگ اثر مهاری قوی بر تکثیر سلول‌های سرطان گردن رحم (سلول‌های HeLa) دارد و این اثر عمدتاً به فراکسیون اتیل‌استاتی آن نسبت داده می‌شود.
با وجود این شواهد امیدوارکننده، مصرف بنفشه سه‌رنگ به‌عنوان یک داروی گیاهی نیازمند احتیاط است. بخش عمده شواهد موجود از مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی به دست آمده و کارآزمایی‌های بالینی کنترل‌شده در انسان برای آن محدود است.
همچنین، این گیاه می‌تواند با داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی تداخل داشته باشد و افرادی که داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنند باید از مصرف خودسرانه آن پرهیز کنند. زنان باردار و شیرده و افرادی که به گیاهان خانواده بنفشگان حساسیت دارند نیز باید قبل از مصرف با پزشک مشورت کنند. بنفشه سه‌رنگ، این گل کوچک و آشنا، گنجینه‌ای از ترکیبات زیست‌فعال است که علم مدرن به‌تدریج پرده از مکانیسم‌های اثر آن برمی‌دارد، اما استفاده آگاهانه و مبتنی بر شواهد، همچنان کلید بهره‌مندی ایمن از خواص آن است.