آبتاب– افزایش دما در ماههای گرم سال تنها به معنای گرمای بیشتر نیست؛ گرمازدگی، کمآبی بدن، بیماریهای گوارشی و مسمومیتهای غذایی از مهمترین مشکلات سلامت در این فصل هستند و گروههایی مانند کودکان، سالمندان و افرادی که در فضای باز فعالیت میکنند، آسیبپذیری بیشتری دارند.
تابستان برای بسیاری از مردم فصل سفر، تفریح و حضور بیشتر در فضای باز است؛ اما افزایش دما و تغییر شرایط نگهداری مواد غذایی میتواند برخی خطرات بهداشتی را نیز افزایش دهد.
سازمان جهانی بهداشت در جدیدترین توصیههای خود در سال ۲۰۲۶، گرمای شدید را یک تهدید مهم برای سلامت عمومی معرفی کرده و هشدار داده است که دمای بالا میتواند موجب گرمازدگی و تشدید برخی بیماریهای زمینهای شود. سالمندان، نوزادان و کودکان، زنان باردار، افراد دارای بیماریهای مزمن، ورزشکاران و افرادی که در فضای باز کار میکنند از گروههای آسیبپذیرتر در برابر گرما هستند. اما گرما تنها مشکل تابستان نیست.
گرمازدگی؛ خطری که نباید دستکم گرفته شود
یکی از مهمترین مشکلات مرتبط با فصل گرم، بیماریهای ناشی از گرماست. بدن انسان برای تنظیم دمای خود در شرایط عادی از سازوکارهایی مانند تعریق استفاده میکند، اما قرار گرفتن طولانیمدت در گرمای شدید میتواند این توانایی را مختل کند. گرمازدگی میتواند با علائمی مانند ضعف، سردرد، سرگیجه، گرفتگی عضلات، تهوع و خستگی همراه باشند. در موارد شدیدتر، گرمازدگی میتواند به یک وضعیت اورژانسی تبدیل شود.
سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که گرمای شدید میتواند بیماریهای قلبی ـ عروقی، تنفسی، دیابت و برخی بیماریهای دیگر را تشدید کند. در شرایطی که فرد دچار گیجی، اختلال هوشیاری، تشنج یا بیهوشی میشود، باید وضعیت را جدی تلقی کرد و فوراً کمک پزشکی گرفت.
کمآبی؛ بیماری پنهان تابستان
تعریق زیاد در هوای گرم باعث از دست رفتن آب بدن میشود. اگر مصرف مایعات متناسب با نیاز بدن نباشد، کمآبی میتواند ایجاد شود. تشنگی، خشکی دهان، ضعف، سرگیجه و کاهش ادرار میتوانند از نشانههای کمآبی باشند.
کودکان و سالمندان ممکن است در تشخیص یا بیان تشنگی آسیبپذیرتر باشند و به همین دلیل مراقبت از آنها در روزهای گرم اهمیت بیشتری دارد. توصیه عمومی سازمان جهانی بهداشت در روزهای گرم، نوشیدن منظم آب و کاهش مصرف نوشیدنیهای بسیار شیرین، الکلی و نوشیدنیهای حاوی کافئین است.
تابستان و افزایش بیماریهای گوارشی
یکی دیگر از مشکلات مهم فصل گرم، بیماریهای ناشی از مصرف غذای آلوده است. گرما و رطوبت میتوانند شرایط مناسبی برای رشد برخی میکروبها فراهم کنند و اگر مواد غذایی به شکل مناسب نگهداری نشوند، احتمال فساد و آلودگی افزایش مییابد.
سازمان جهانی بهداشت در توصیههای ایمنی غذایی خود اعلام کرده است که احتمال بیماری ناشی از غذای آلوده در تابستان افزایش مییابد، زیرا گرما و رطوبت شرایط مناسبتری برای تکثیر برخی عوامل بیماریزا ایجاد میکنند. تهوع، استفراغ، درد شکم، اسهال و گاهی تب از علائم شایع بیماریهای گوارشی ناشی از عفونتهای غذایی هستند.
بر اساس آخرین برگه اطلاعات سازمان جهانی بهداشت در ژوئن ۲۰۲۶، غذای آلوده میتواند عامل بیش از ۲۰۰ بیماری باشد و سالانه حدود ۸۶۶ میلیون نفر در جهان پس از مصرف غذای آلوده بیمار میشوند.
چرا غذا در تابستان حساستر است؟
مواد غذایی فسادپذیر در صورت باقی ماندن طولانیمدت در دمای نامناسب، بیشتر در معرض رشد میکروبی قرار میگیرند. گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ، لبنیات، غذاهای پخته و برخی دسرها از جمله محصولاتی هستند که باید با دقت بیشتری نگهداری شوند.
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند مواد غذایی خام و پخته از یکدیگر جدا نگهداری شوند، مواد غذایی بهطور کامل پخته شوند و مواد فسادپذیر در دمای مناسب نگهداری شوند. دمای یخچال نیز بهتر است کمتر از ۵ درجه سانتیگراد باشد.
نکته مهم این است که غذای آلوده همیشه ظاهر، بو یا مزه متفاوتی ندارد؛ بنابراین نمیتوان سلامت یک ماده غذایی را فقط با نگاه کردن یا چشیدن آن تشخیص داد.
آب و یخ؛ حلقه مهم پیشگیری
در سفرهای تابستانی، توجه به کیفیت آب اهمیت بیشتری پیدا میکند. آب آشامیدنی، یخ مورد استفاده در نوشیدنیها و شستوشوی مواد غذایی باید از منابع مطمئن تهیه شوند.
بیماریهای گوارشی میتوانند از طریق آب یا غذای آلوده منتقل شوند و رعایت بهداشت دستها و استفاده از آب سالم از مهمترین راههای پیشگیری است. به همین دلیل در سفر، مصرف آب از منابع نامطمئن و یخ با منشأ نامشخص میتواند خطر ابتلا به بیماریهای گوارشی را افزایش دهد.
کودکان؛ گروه حساس تابستان
کودکان بهویژه در برابر گرما و کمآبی نیازمند توجه بیشتری هستند. فعالیت طولانیمدت در فضای باز، بازی در ساعات گرم روز و بیتوجهی به مصرف مایعات میتواند آنها را در معرض مشکلات ناشی از گرما قرار دهد.
همچنین کودکان خردسال ممکن است نتوانند علائم بیماری یا تشنگی را بهخوبی بیان کنند. بنابراین تنظیم زمان بازی و فعالیت در فضای باز، استفاده از لباس مناسب، دسترسی به آب و پرهیز از ماندن در محیطهای بسیار گرم اهمیت دارد.
سالمندان؛ گروه دیگری که باید مراقب باشند
با افزایش سن، توانایی بدن برای تنظیم دما ممکن است کاهش پیدا کند. سالمندان همچنین ممکن است به دلیل بیماریهای زمینهای یا مصرف برخی داروها، آسیبپذیری بیشتری در برابر گرما داشته باشند.
سازمان جهانی بهداشت سالمندان و افراد دارای بیماریهای مزمن را از گروههایی میداند که در روزهای بسیار گرم باید مراقبت بیشتری دریافت کنند. به همین دلیل، در موجهای گرما بهتر است وضعیت سالمندانی که تنها زندگی میکنند نیز بهطور منظم بررسی شود.
کارگران و ورزشکاران در معرض خطر بیشتر
افرادی که در فضای باز کار میکنند، از جمله کارگران ساختمانی، کشاورزان و برخی نیروهای خدماتی، ساعات بیشتری در معرض گرما قرار دارند.
ورزشکاران و افرادی که در فضای باز فعالیت بدنی شدید انجام میدهند نیز ممکن است مقدار زیادی آب و املاح از دست بدهند.
برنامهریزی فعالیت در ساعات خنکتر، استراحت در محیط سایه یا خنک و توجه به علائم اولیه گرمازدگی میتواند خطر را کاهش دهد. سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۶ بر ضرورت تدوین برنامههای سلامت مرتبط با گرما برای حفاظت از گروههای در معرض خطر تأکید کرده است.
چند عادت ساده برای تابستان سالمتر
بخش قابل توجهی از مشکلات مرتبط با گرما و غذا با اقدامات ساده قابل پیشگیری است. نوشیدن منظم آب، کاهش فعالیت شدید در گرمترین ساعات روز، استفاده از لباس سبک و گشاد، خنک نگه داشتن محیط خانه و توجه بیشتر به کودکان و سالمندان از جمله اقدامات مؤثر در روزهای گرم است.
در زمینه غذا نیز شستن دستها و سطوح، جدا نگه داشتن غذای خام و پخته، پخت کامل مواد غذایی و نگهداری صحیح آنها اهمیت دارد. در سفر نیز بهتر است مواد غذایی فسادپذیر برای مدت طولانی خارج از یخچال یا در دمای نامناسب باقی نمانند.
چه زمانی مراجعه پزشکی ضروری است؟
بسیاری از موارد خفیف بیماریهای گوارشی یا ناراحتی ناشی از گرما ممکن است با مراقبت مناسب برطرف شوند، اما برخی علائم نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. اختلال هوشیاری، گیجی، تشنج، بیهوشی یا علائم شدید گرمازدگی یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
در بیماریهای گوارشی نیز اسهال یا استفراغ شدید، علائم کمآبی، خون در مدفوع، تب قابل توجه یا تداوم علائم، بهویژه در کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماریهای زمینهای، نیازمند توجه پزشکی است.
تابستان سالم؛ مسئولیت فردی و اجتماعی
افزایش دما دیگر صرفاً یک مسئله آبوهوایی نیست؛ به یک موضوع سلامت عمومی تبدیل شده است. سازمان جهانی بهداشت در جدیدترین گزارشهای خود در سال ۲۰۲۶، افزایش مواجهه با گرمای شدید را با تغییرات اقلیمی مرتبط دانسته و بر ضرورت آمادگی نظامهای سلامت و جامعه برای مقابله با آن تأکید کرده است.
از سوی دیگر، ایمنی مواد غذایی نیز تنها مسئولیت مصرفکننده نیست. تولیدکنندگان، فروشندگان، رستورانها، مراکز تهیه غذا و دستگاههای نظارتی همگی در کاهش بیماریهای ناشی از غذای آلوده نقش دارند.
تابستان میتواند فصل سفر، تفریح و نشاط باشد، اما رسیدن به یک تابستان سالم نیازمند توجه به چند اصل ساده است: آب کافی، کاهش مواجهه با گرمای شدید، نگهداری صحیح مواد غذایی و توجه ویژه به گروههای آسیبپذیر.
در نهایت، بسیاری از بیماریهای شایع فصل گرم، بیش از آنکه به درمان پیچیده نیاز داشته باشند، به پیشگیری آگاهانه نیاز دارند؛ پیشگیریای که از یک لیوان آب سالم و یک غذای درست نگهداریشده آغاز میشود و میتواند از یک بیماری جدی جلوگیری کند.