آبتاب: در روزگاری که بحران آب به یکی از مهمترین چالشهای ایران تبدیل شده است، توجه به دانش بومی و فناوریهای سازگار با اقلیم بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در این میان، قنات بهعنوان یکی از بزرگترین دستاوردهای مهندسی ایرانی، همچنان نقشی تعیینکننده در تأمین پایدار آب و حفظ حیات روستاها ایفا میکند. کارشناسان معتقدند که مرمت و احیای قنوات، نهتنها اقدامی برای حفاظت از یک میراث تاریخی، بلکه سرمایهگذاری برای آینده امنیت آبی کشور است.
در روزگاری که حفر چاههای عمیق به نام «توسعه»، جان سفره های زیرزمینی را گرفته و بیش از نیمی از قناتهای کشور را به کام خشکی کشانده است، صدای مخالفی برخاسته که بر احیای میراث نیاکان پای میفشارد؛ یکی از پرصداترین این مخالفان، مهندس حسن اشرف گنجویی، کارشناس رسمی و محقق تأمین آب استان کرمان است که سالها با نگاهی تیزبینانه و عملی، پرچمدار احیای قنوات در کشور شده و بر این باور است که راه نجات ایران از بحران کم آبی، نه در عمق چاهها، بلکه در بازگشت به دانشی کهن و سازگار با اقلیم خشک این سرزمین نهفته است.
مهندس اشرف گنجویی که خود را با سالها تجربه در تمدن آبی قنوات و با تکیه بر اسناد ملی میشناسد، ریاست ستاد مردمی احیاگران قنوات و چشمه های کشور را نیز بر عهده دارد. او که مدیرعامل شرکت قنات کوه نیز هست، در کنار فعالیتهای اجرایی، همواره به عنوان یک پژوهشگر و کارشناس مسائل تامین آب در استان کرمان شناخته میشود. همکاران ۲۴ ساله او در آب منطقه ای کرمان، اشرف گنجویی را «مهندسی باسواد آکادمیک» توصیف کرده و معتقدند در خصوص آبهای زیرزمینی و آبهای سطحی، کمتر کسی در استان به پای ایشان میرسد.
نقد صریح بر سیاستهای وزارت نیرو
اشرف گنجویی با صراحت لهجه ای مثال زدنی، رویکرد کنونی وزارت نیرو را به چالش میکشد. او معتقد است که وزارت نیرو از استان کرمان شناخت کافی ندارد و اظهارات این وزارتخانه در استان، منطبق بر کار کارشناسی نیست.
یکی از مهمترین نقدهای او به سیاست حفر چاههای عمیق بازمیگردد. اشرف گنجویی در گفتوگو با خبرگزاری دانشجو، با اشاره به قانون توزیع عادلانه آب که میگوید هر شرکتی باید با هماهنگی وزارت نیرو چاه حفر کند، تأکید میکند که نباید چاههای غیرمجاز را نام برد، چون «به نوعی با هماهنگی وزارت نیرو بوده است و من اسم این چاهها را غیرمجاز نمیگذارم، اینها چاههای وزارت نیرو است».
او هشدار میدهد که وزارت نیرو در گوشه و کنار بیان میکند که اگر چاهها را پلمپ کند با بحران اجتماعی روبهرو خواهد شد، در حالی که شرکت آب منطقه ای معین نکرده است که چاههای غیرمجاز متعلق به چه کسانی است.
فروچاله های کرمان و هشدار جدی درباره قناتهای زیرسطحی
اشرف گنجویی درباره وضعیت قنات های زیرسطحی شهر کرمان هشداری جدی داده و گفته است: «اگر امروز فکری برای قنات های زیر سطحی شهر کرمان نشود، فرداها، لعنت ابدی نثار ما خواهد شد. در زیر شهر کرمان بمبی خفته است». کرمان که شهر قناتهاست و به واسطه آنها زنده مانده، اکنون با تهدید فروچاله ها و تخریب قناتها رو به روست.
طرح «قنات کوه»؛ ایده ای عملیاتی برای آینده آب ایران
یکی از مهمترین دستاوردهای مهندس اشرف گنجویی، ارائه طرح عملیاتی «قنات کوه» است. او که این طرح را به عنوان بهترین و با صرفه ترین راه برای تأمین آب شرب معرفی میکند، معتقد است با احداث تونلی به قطر یک تا یک و نیم متر در دل کوهستان، میتوان آینده تأمین آب استان کرمان را درخشان کرد.
توضیح علمی این طرح آن است که در حفر تونل در دل کوه، همواره شاهد تراوش آب از زوایای مختلف هستیم که در صنعت راه سازی، آن را «آب مزاحم» مینامند. طرح قنات کوه بر این اصل استوار است که با شناسایی رگه های مناسب و پرحجم از این آب در دل کوه و هدایت آن به سوی قنات اصلی در دامنه کوه، میتوان به منبع عظیم و باارزشی از آب آشامیدنی با کیفیت منحصر به فرد دست یافت. این طرح که مورد توجه برخی مسئولان ملی نیز قرار گرفته، می تواند در صورت اجرا، حجم وسیعی از آب را به ویژه در مناطقی که با ساختار جغرافیایی کوه و دشت دارند، تأمین کند. به بیان ساده تر، قنات کوه تابعی از همان ساختار قنات های قدیمی است، اما امکان پیشرفت به سوی کوه را که در گذشته به دلیل محدودیت امکانات ممکن نبود، توصیه می کند و می توان از محل مادرچاه قنوات کنونی به سمت کوه ها پیش رفت و قنات را به سوی کوه ها توسعه داد.
اشرف گنجویی در تبیین اهمیت این طرح، وعده های تأمین آب از ژرفای زمین و بارورسازی ابرها را «رویایی بیش» خوانده که تاکنون تحقق نیافته است.
احیای قنوات سرآسیاب فرسنگی؛ میراثی که باید زنده بماند
یکی از میدانهای عملی فعالیت مهندس اشرف گنجویی، منطقه سرآسیاب فرسنگی در کرمان است. این منطقه که هشت رشته قنات دارد، یکی از آنها به نام قنات عباس آباد شناخته میشود. اشرف گنجویی به عنوان کارشناس رسمی و محقق تأمین آب، درخواست احیای قنوات این منطقه را مطرح کرده و بر ضرورت بازسازی و ساماندهی آنها تأکید دارد. او معتقد است قنات ها همچون شریانهای حیاتی کویر، اگر به دست فراموشی سپرده شوند، نه تنها آب، بلکه تمدن و هویت تاریخی این سرزمین نیز نابود خواهد شد.
نگاه به قنات، فراتر از یک سازه آبی
آنچه اشرف گنجویی را از بسیاری از کارشناسان آب متمایز میکند، نگاه فرابخشی او به مقوله قنات است. او قنات را صرفاً یک سازه آبی نمیداند، بلکه آن را میراثی تمدنی میخواند که احیای آن، نیازمند تغییر نگاه حاکمیتی از پروژه های پرهزینه و بعضاً ناکارآمد به سمت راهکارهای بومی و پایدار است.
او با تأکید بر اینکه مسئله بحران آب چیزی نیست که از کشوری بسته بندی و به ایران منتقل شده باشد، بر لزوم مطالعه و ارزیابی بومی برای حل این بحران اصرار میورزد.
اشرف گنجویی همچنین بر ضرورت مشارکت سهامداران و بهره برداران در حفظ و احیای قنات تأکید دارد و معتقد است که «با تنظیم قانون چاه به جای قنات، طومار قنوات ارزنده را در هم پیچیده ایم».
چشم اندازی برای آینده
مهندس حسن اشرف گنجویی، با بیش از دو دهه تجربه در حوزه آب و سالها تحقیق و پژوهش در زمینه قنات، امروز به عنوان یکی از چهره های شاخص و تأثیرگذار در عرصه احیای قنوات ایران شناخته میشود. او که در کنار فعالیتهای پژوهشی، همواره بر نقش مردم و مشارکتهای مردمی در احیای قنوات تأکید دارد، معتقد است که راه نجات ایران از بحران کم آبی، نه در پروژه های پرهزینه انتقال آب و حفر چاههای عمیق، بلکه در بازگشت در همان دانش و تجربه ای نهفته است که نیاکان ما قرنها پیش، با حفر قنات ها، کویر را به باغستان تبدیل کردند.
با این حال، او هشدار میدهد که اگر نگاه حاکمیتی به سمت میراث کهن قناتها تغییر نکند و بودجه های لازم برای احیا و مرمت این سازه های ارزشمند تخصیص نیابد، به زودی شاهد از دست رفتن بخش دیگری از این گنجینه عظیم خواهیم بود.
سخن پایانی او در یکی از بازدیدهای میدانی اش از قنات های کهن، شاید بهترین خلاصه از دغدغه این مهندس کویر باشد: «در زیر شهر کرمان بمبی خفته است؛ بمبی که اگر امروز به فکر آن نباشیم، فردا شهرها و روستاهایمان را یک به یک خواهد بلعید.»
