آبتاب: در شرایطی که کشور با بحران کمآبی دستوپنجه نرم میکند، کارشناسان بر این باورند که احیای قنوات نه تنها یک راهکار بومی و پایدار، بلکه «ارزانترین سرمایهگذاری برای تأمین آب» محسوب میشود؛ وزیر اسبق جهاد کشاورزی پیشتر با اشاره به اینکه قنوات کشور دهها هزار میلیارد تومان ارزش دارند، تأکید کرده بود که سرمایهگذاری برای احیای آنها بهصرفهترین گزینه ممکن است، چراکه هزینههای اولیه حفر و احداث این سازهها قرنها پیش توسط نیاکان ما پرداخت شده و امروز تنها نیاز به مرمت و لایروبی دارند.
با این حال، آمارها نشان میدهد که آبدهی قناتهای کشور از هشت میلیارد مترمکعب در سنوات قبل، به دلیل خشکسالیهای پیدرپی به حدود چهار میلیارد مترمکعب کاهش یافته است و این یعنی نیمی از ظرفیت این گنجینه عظیم هدر رفته و برای بازگرداندن آن به چرخه حیات، نیاز به عزمی جدی در تخصیص بودجه داریم.
در این راستا، برخی مسئولان از اختصاص هزار و ۸۶۰ میلیارد تومان اعتبار برای احیای قناتها خبر دادهاند که از محلهای مختلفی نظیر اعتبارات ملی (۴۱۰ میلیارد تومان)، اعتبارات خشکسالی (۷۰۰ میلیارد تومان) و اعتبارات محرومیتزدایی (۷۵۰ میلیارد تومان) تأمین شده است.
هرچند که این ارقام در مقایسه با هزینههای گزاف ساخت یک سد بزرگ، رقم ناچیزی بهنظر میرسد، اما کارشناسان معتقدند با همین اعتبار نیز میتوان تحول عظیمی در احیای قنوات ایجاد کرد، بهگونهای که برآوردها حاکی از آن است که اعتبارات در نظر گرفته شده برای بهسازی و نوسازی قنوات در سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۶۰۰ میلیارد تومان رسیده که از این مقدار ۶۰۰ میلیارد تومان آن اعتبارات ملی بوده است.
با این همه، آنچه که زنگ خطر را به صدا درآورده، این است که تاکنون هر ساله از ناحیه دولت و مجلس کمکهایی برای احیای قنوات شده، اما این کمکها کافی نبوده و احیای قنوات بدون کمک مستمر دولت ممکن نیست.
در همین حال، تجربه استانهایی نظیر خراسان جنوبی نشان میدهد که با تخصیص بودجههای هدفمند، میتوان صدها رشته قنات را به حیات بازگرداند؛ بهطوری که در این استان، ۲۵۶ رشته قنات طی سال ۱۴۰۴ با هزینهای بالغ بر ۱۲۱ میلیارد تومان مرمت و بازسازی شده است و همچنین ۹۴ رشته قنات دیگر با ۱۴ میلیارد تومان اعتبار احیا شدهاند که این امر نشان میدهد هر ریال سرمایهگذاری در این بخش، بازگشتی چندبرابری در تأمین آب پایدار و اشتغالزایی در مناطق روستایی دارد.
از سوی دیگر، اجرای طرحهای آبخیزداری نیز توانسته نزدیک به ۴۰ درصد از قناتهای کشور را احیا کند که این خود مؤید آن است که با رویکردی جامع و تخصیص بودجههای مکمل، میتوان به نتایج چشمدستی نائل آمد.
با این وجود، کارشناسان هشدار میدهند که اگر بودجههای تخصیصیافته بهموقع و بهطور کامل جذب نشود و نگاه حاکمیتی همچنان به سمت پروژههای پرهزینه و غیربومی سوق یابد، نه تنها شاهد از دست رفتن فرصت احیای قناتهای باقیمانده خواهیم بود، بلکه هزینههای جبرانناپذیرتری در آینده بر دوش دولت و مردم خواهد افتاد.
بنابراین، آنچه امروز بیش از پیش ضروری بهنظر میرسد، تخصیص ردیف بودجه مستقل و شفاف برای احیای قنوات در برنامههای بالادستی، تسهیل فرآیند جذب اعتبارات و مهمتر از همه، تغییر نگاه از یک میراث تاریخی به یک زیرساخت راهبردی برای امنیت آبی کشور است، چراکه سرمایهگذاری در قنات، سرمایهگذاری در آیندهای است که در آن آب، بدون وابستگی به انرژیهای فسیلی و با کمترین هزینه، در دل کویر جاری میشود.