آبتاب: درخت سرخدار با نام علمی Taxus baccata، که در ایران با نامهای «سرخه دار» و «سردار» نیز شناخته میشود، یکی از کهنترین و ارزشمندترین درختان جنگلهای هیرکانی شمال ایران است. این درخت همیشهسبز میتواند تا هزار سال عمر کند. با این حال، آنچه این درخت را در میان هزاران گیاه دارویی جهان منحصربهفرد کرده، مادهای به نام «پاکلیتاکسل» (که با نام تجاری «تاکسول» نیز شناخته میشود) است که از پوست و برگ آن استخراج میشود و به عنوان یکی از قویترین عوامل ضدسرطان شناخته شده است.
این ترکیب شیمیایی که در سال ۱۹۸۲ وارد عرصه درمان سرطان سینه شد، امروزه برای درمان انواع سرطانها از جمله سرطان تخمدان، سارکوم کاپوزی و سرطان ریه تأیید شده است و همچنان در کارآزماییهای بالینی برای درمان بسیاری از سرطانهای دیگر در ترکیب با سایر داروهای شیمیدرمانی مورد مطالعه قرار دارد.
با این حال، داستان درخت سرخدار یک شمشیر دو لبه است و دقیقاً همین جاست که علم هشدار میدهد: پاکلیتاکسل یک داروی شیمیایی بسیار قوی است که از این گیاه استخراج میشود، اما خود گیاه، به هیچ وجه، قابل مصرف مستقیم و خودسرانه نیست. در طب سنتی از این گیاه برای درمان طیف وسیعی از بیماریها از جمله ورم و درد مفاصل، بیماریهای قلبی و کلیوی و همچنین، به عنوان مسکن و خلطآور استفاده میشود.
در طب سنتی ایران، جوشانده برگهای آن نیز برای درمان برونشیت، التهاب مثانه و به عنوان مقوی قلب و اعصاب تجویز میشده است. اما تمام این کاربردهای سنتی در سایه یک هشدار جدی قرار دارند: همه قسمتهای درخت سرخدار، به جز بخش گوشتی و قرمز رنگ اطراف دانه (آریل)، به شدت سمی هستند و حاوی آلکالوئیدهای خطرناکی هستند که میتوانند کشنده باشند.
مهمترین و حیاتیترین نکته در مورد درخت سرخدار، ممنوعیت قطعی مصرف خودسرانه آن است. وزارت بهداشت ایران، درخت سرخدار را در فهرست مواد ممنوعه برای استفاده در محصولات غذایی و مکملها قرار داده است. مصرف خودسرانه پوست، برگ یا چوب این درخت به هر شکل (دمنوش، جوشانده یا حتی استنشاق گرد و غبار آن) میتواند عواقب جبرانناپذیری داشته باشد.
علائم مسمومیت با سرخدار شامل تهوع، استفراغ شدید، درد شکم، سرگیجه، گشاد شدن مردمک چشم، ضعف عضلانی و کاهش شدید ضربان قلب است و در موارد حاد، میتواند منجر به ایست قلبی و مرگ شود. همچنین، مصرف آن میتواند باعث مهار مغز استخوان، کاهش شدید گلبولهای سفید و اختلالات ریتم قلب شود.
درخت سرخدار، این میراث زنده و ارزشمند از دوران سوم زمینشناسی، یک گنجینه استثنایی برای علم پزشکی است که الهامبخش ساخت یکی از مهمترین داروهای شیمیدرمانی جهان بوده است. با این حال، این درخت کهن، سمّیترین و خطرناکترین گیاهی است که هرگز نباید به آن به چشم یک داروی گیاهی ساده و در دسترس نگاه کرد. مصرف آگاهانه از خواص این گیاه، تنها از طریق داروهای استاندارد و تحت نظر پزشک متخصص امکانپذیر است و هرگونه خوددرمانی با آن، نه تنها بینتیجه، بلکه به شدت تهدیدکننده حیات خواهد بود.