آبتاب: امروزه بحران خاموش انقراض گونههای گیاهی، سیاره زمین را با سرعتی بیسابقه در تاریخ حیات تهدید میکند.
بر اساس آخرین دادههای سال ۲۰۲۵، در میان گونههای گیاهی ارزیابیشده در سطح جهان، بیش از ۲۹ هزار و ۸۰۰ گونه در معرض تهدید قرار دارند که از این میان، حدود ۶۳۰۰ گونه در وضعیت «در بحران انقراض» (CR) و بیش از ۱۰۰ گونه به طور کامل از طبیعت رخت بربستهاند.
مطالعه پانورامیک دیگری که در می ۲۰۲۶ در ژورنال «ساینس» منتشر شد، لرزهای علمی در عرصه حفاظت از گیاهان ایجاد کرد: برآورد میشود حدود ۲۱ درصد از تاریخ تکاملیِ گیاهان گلدار (آنجیوسپرم) در معرض خطر انقراض است؛ به عبارت دیگر، نه فقط گونهها، بلکه آغازی تاریخی و ارزشهای ژنتیکیشان که صدها میلیون سال طول کشیده تا تکامل یابند، ممکن است برای همیشه از صفحه روزگار محو شوند.
از این رقم تکاندهنده، پژوهشی دیگر به طور خاص اعلام میکند که بیش از دو پنجم (۴۰ درصد) گونههای گیاهی جهان برآورد میشود که در معرض تهدید انقراض قرار دارند، اگرچه تنها حدود ۲۰ درصد از آنها به طور رسمی توسط اتحادیه حفاظت از طبیعت ارزیابی شدهاند.
در ایران نیز زنگ خطر بسیار جدیتر به صدا درآمده است: بر اساس فهرست قرمز جدیدی که در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، از ۲۷۵۳ گونه گیاهی آوندی بومی ایران، حدود ۲۱۴۳ گونه (۷۷.۸ درصد) در معرض تهدید هستند که از این تعداد، ۸۸۹ گونه (۳۲.۳ درصد) «در بحران انقراض» و ۸۷۵ گونه (۳۱.۸ درصد) «در معرض خطر» انقراض ارزیابی شدهاند و تنها حدود ۱۹ درصد از گیاهان بومی کشور کمترین نگرانی را دارند.
این آمارها نشان میدهد که در بسیاری از نقاط جهان، انقراض گیاهان خاموش و ساکت در حال رخ دادن است، در حالی که هیچ نظارت مؤثر و اراده سیاسی جدی برای توقف آن وجود ندارد.
اهمیت حفاظت از چتر تنوع گیاهی، نه فقط یک الزام اخلاقی، بلکه مسالهای عینی و حیاتی برای بقای زیستبومهای کره زمین است.
گونههای گیاهی، تنها تولیدکنندگان اولیه انرژی در زنجیره غذایی هستند و بدون آنها، حیات جانوری به طور کامل فرو میپاشد.
آنها خاک را در دامنه کوهها تثبیت میکنند، منابع ضروری را برای گردهافشانها تأمین میکنند، کربن اتمسفر را جذب نموده و نقش سازوکاری حیاتی در تنظیم چرخه آب و هوای محلی و جهانی دارند.
مرگ یک گونه گیاهی، یعنی فروپاشیدن بخشی از این زیرساخت حمایتی که میلیونها سال برای ساختن آن زمان صرف شده است.
در عرصه پزشکی و داروسازی، گونههای گیاهی، گنجینه تمامنشدنی ترکیبات دارویی هستند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۸۰ درصد جمعیت کشورهای در حال توسعه همچنان برای تأمین نیازهای اولیه سلامت خود به طور مستقیم به گیاهان دارویی متکی هستند.
با این حال، اتحادیه حفاظت از طبیعت هشدار میدهد که بیش از ۲۰ درصد از گونههای گیاهی مورد استفاده در مصارف دارویی و آرایشی، اکنون در معرض انقراض هستند.
یکی از برجستهترین نمونهها، «درخت سرخدار» (Yew) است که منبع طبیعی ترکیب حیاتی «پاکلیتاکسل»، یکی از مؤثرترین داروهای شیمی درمانی علیه سرطانهای سینه، تخمدان و ریه، به شمار میرود.
به دلیل برداشت بیرویه پوست این درخت، جمعیت وحشی آن در بسیاری از نقاط جهان به سرعت تحلیل رفته است. در واکنش به این بحران، پژوهشگران در سال ۲۰۲۵ موفق شدند ژنهای گمشده مسیر بیوسنتز این ماده حیاتی را در سلولهای سرخدار کشف کنند تا شاید بتوان آن را در آزمایشگاه و بدون نیاز به برداشت از طبیعت تولید نمود.
یا گیاه سیرکدار (Mappia foetida) که ماده مؤثره کارپتوتسین، دیگر داروی ضد سرطان را تولید میکند. هر گونه گیاهی که منقرض میشود، یعنی یک کتابخانه کامل از مولکولهای ناشناخته با پتانسیل درمان بیماریهای صعبالعلاج آینده، برای همیشه نابود شده است.
به موازات تمام این موارد، گونههای گیاهی، مبنای امنیت غذایی جهان را تشکیل میدهند. از آنجا که حدود ۸۰ درصد از غذای مصرفی بشر ریشه در منابع گیاهی دارد، حفظ تنوع ژنتیکی محصولات کشاورزی برای بقای نوع بشر یک ضرورت انکارناپذیر است.
گزارش سوم سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) که در مارس ۲۰۲۵ منتشر شد، نشان داد که بیش از ۴۰ درصد از کل آرایههای گیاهی حداقل در یکی از مناطقی که پیشتر به طور طبیعی میروییدند، اکنون دیگر وجود ندارند.
تحلیلها نشان میدهد که اکنون بیش از ۹۰ درصد از ارقام زراعی جهان از مزارع ناپدید شدهاند و تنها نه گونه گیاهی (شامل نیشکر، گندم، برنج، ذرت، سیب زمینی، چغندر قند، کاساوا، نخل روغنی و سویا) بیش از ۶۶ درصد از کل تولیدات کشاورزی جهان را تشکیل میدهند.
این یکپارچگی خطرناک و فاجعهبار، ظرفیت سازگاری سیستم غذایی جهانی را در برابر آفات مهاجم و تغییرات اقلیمی به شدت کاهش داده است.
به عنوان مثال، شیوع قارچ بلایت (بلاست) هر سال حدود ۳۰ درصد از محصول برنج جهان را نابود میکند، خسارتی نزدیک به ۳۰۰ میلیارد دلار، در حالی که تنها با بازگشت به ذخایر ژنتیکی خویشاوندان وحشی برنج میتوان ژنهای مقاومت را دوباره به ارقام تجاری بازگرداند.
در داخل کشور ایران، اقداماتی هرچند تأخیری برای حفاظت از این موهبت خدادادی در جریان است. سازمان حفاظت محیط زیست ایران، مساحت مناطق تحت حفاظت را به ۳۳۰ منطقه با وسعت ۱۹.۸ میلیون هکتار (حدود ۱۲ درصد مساحت کشور) افزایش داده و برنامه مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی با قدمت ۵۰ میلیون ساله را در استانهای شمالی آغاز کرده است.
در بخش جنوبی کشور نیز در مناطق کوهستانی زاگرس، گونههایی مانند بلوط ایرانی (Quercus brantii) که به دلیل خشکسالی و آفت، زوال گستردهای را تجربه کردهاند، به عنوان اولویت اصلی در برنامههای احیاء قرار دارند.
با این حال، چالشها همچنان بزرگ هستند. همین مطالعه فهرست قرمز جدید نشان داد که حدود ۵۸ درصد از نقاط داغ پراکنش گیاهان در معرض تهدید در ایران، تحت پوشش مناطق حفاظتشده قرار ندارند و برنامههای حفاظتی موجود تنها ۲۵ گونه در معرض خطر (که عمدتاً جانوری هستند) را پوشش میدهند و گونههای گیاهی اغلب در این اولویتها دیده نمیشوند.
روشهای جدید حفاظت، همچون بیورآکتورهای سلولی (گیاهان درون لوله آزمایش) که در پژوهشکده رویان ایران و برخی مراکز بیوتکنولوژی برای تکثیر گونههایی مانند زعفران و بن سرخ وحشی در حال توسعه است، امیدبخش است، اما نیاز به سرمایهگذاری کلان دارد.
در نهایت، هرگونه تأخیر در حفاظت از تنوع گیاهی، به معنای از دست دادن فرصتهای بیشمار برای درمان بیماریهای لاعلاج، ایجاد سیستمهای غذایی هوشمند و مقابله با بحرانهای اقلیمی است. حفاظت از گیاهان، دفاع از آینده حیات روی زمین است.