آبتاب: هر ساله میلیونها تن زباله شامل پلاستیک، فاضلابهای تصفیهنشده، پسماندهای صنعتی و کشاورزی، و مواد شیمیایی سمی، از طریق رودخانهها به دریاها و اقیانوسها سرازیر میشوند و این جریان خاموش، اکوسیستمهای آبی را به کام مرگ میکشد.
بر اساس آخرین گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل که در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شده، سالانه حدود ۲۳ میلیون تن زباله پلاستیکی وارد آبهای جهان میشود و اگر این روند ادامه یابد، تا سال ۲۰۴۰ حجم پلاستیک در اقیانوسها دو برابر شده و به ۶۰۰ میلیون تن خواهد رسید.
اما صرفاً پلاستیک نیست؛ فاضلابهای خانگی و صنعتی که بدون تصفیه وارد رودخانهها میشوند، سالانه ۱.۸ میلیون مرگ زودرس ناشی از اسهال و وبا را در کشورهای در حال توسعه رقم میزنند و همزمان، مواد مغذی اضافی مانند نیتروژن و فسفر حاصل از کودهای کشاورزی، باعث شکوفایی جلبکهای سمی (اِوتریفیکاسیون) در دریاچهها و آبهای ساحلی میشوند که منطقهای به وسعت نیممیلیون کیلومتر مربع از آبهای ساحلی جهان را به «منطقه مرده» تبدیل کرده است؛ جایی که هیچ ماهی یا موجود زندهای نمیتواند نفس بکشد.
مطالعه جدید دانشگاه کالیفرنیا که در مارس ۲۰۲۶ در مجله Science منتشر شده، نشان میدهد ذرات میکروپلاستیک که از تجزیه زبالههای بزرگتر به وجود میآیند، اکنون در خون ۸۰ درصد انسانهای آزمایششده، شیر مادران و حتی جفت جنین یافت میشوند و این ذرات با اختلال در سیستم غدد درونریز، کاهش باروری و افزایش خطر سرطان ارتباط مستقیم دارند.
رودخانهها به عنوان شریانهای حیاتی زمین، بیشترین آسیب را از ریختن زباله میبینند.
مشکل تنها به آبهای سطحی محدود نمیشود؛ شیرابه زبالهگاههای غیرمجاز در حاشیه رودخانهها، به تدریج به سفرههای زیرزمینی نفوذ کرده و آب آشامیدنی میلیونها نفر را به فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم و آرسنیک آلوده میکند.
در دسامبر ۲۰۲۵، سازمان جهانی بهداشت هشدار داد که در ۲۵ کشور جهان، بیش از ۵۰ درصد منابع آب شیرین سطحی به طور مستقیم یا غیرمستقیم به فاضلاب خام آلوده شدهاند و در صورت عدم اقدام فوری، تا سال ۲۰۳۰ نیمی از جمعیت جهان با کمبود آب پاک و ایمن مواجه خواهند شد.
در سطح بینالمللی، مذاکرات برای تصویب یک معاهده الزامآور جهانی برای مقابله با آلودگی پلاستیک که از سال ۲۰۲۲ آغاز شده، همچنان با مخالفت کشورهای تولیدکننده نفت و لابی صنایع پتروشیمی روبروست.
اتحادیه اروپا در فوریه ۲۰۲۶ قانونی را تصویب کرد که بر اساس آن، از سال ۲۰۲۸ تمامی شهرهای بالای ۱۰۰ هزار نفر در اروپا موظف به تصفیه پیشرفته فاضلاب و حذف میکروپلاستیکها قبل از تخلیه به رودخانهها هستند.
در ایران، قوانین خوبی مانند «ممنوعیت ریختن زباله و فاضلاب به منابع آبی» در قانون توزیع عادلانه آب وجود دارد، اما گاه ضعف در نظارت و یا نبود تصفیهخانههای مدرن در بسیاری از شهرهای صنعتی، اجرای آن را با چالش مواجه کرده است.
راهکارهای عملی برای مقابله با این بحران عبارتند از: اول، سرمایهگذاری گسترده در تصفیهخانههای پیشرفته فاضلاب (به ویژه سیستمهای غشایی و لجن فعال) برای بازیافت آب و استخراج مواد مغذی.
دوم، اجرای سیستم «جریمه-پاداش» برای صنایع؛ به طوری که واحدهای صنعتی که فاضلاب خود را بدون تصفیه رها میکنند، جریمههای سنگین پرداخت کرده و در مقابل، واحدهایی که به سمت تولید پسماند صفر حرکت میکنند، از معافیت مالیاتی برخوردار شوند.
سوم، راهاندازی سامانه پایش هوشمند با استفاده از سنسورهای متصل به اینترنت اشیا و ماهوارهها، که قادر است هرگونه تخلیه غیرمجاز زباله یا فاضلاب به رودخانه را در کمتر از یک ساعت شناسایی و به مراجع قضایی گزارش دهد.
چهارم، فرهنگسازی عمومی و ایجاد زیرساختهای تفکیک زباله از مبدأ در شهرهای بزرگ و روستاهای حاشیه رودخانهها، تا زبالههای ارزشمند به جای سرازیر شدن به آبها، بازیافت شوند.
در نهایت، هر شهروند نیز میتواند با سه اقدام ساده سهم خود را ادا کند: هرگز زباله و بطری پلاستیکی را در حاشیه رودخانه یا ساحل دریا رها نکند، از شویندههای زیستتخریبپذیر بدون فسفات استفاده کند، و هرگونه تخلیه مشکوک به فاضلاب صنعتی را به سامانه ۱۵۴۰ گزارش دهد.
حفاظت از آبهای شیرین و دریاها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت بیولوژیکی برای بقای نسل بشر است، زیرا آب پاک و سالم، خط مقدم دفاع در برابر بیماریها، کمبود غذا و بحرانهای اقلیمی به شمار میرود.