آبتاب– مهندس حسن اشرف گنجوئی، کارشناس رسمی و محقق تامین آب، این گزارش یک نقشه راه عملیاتی برای گذار از مدیریت بحران به راهبری پایدار منابع آب استان ارائه میدهد. دستورات قاطع وزیر محترم نیرو برای اجرای بندهای ذیل، میتواند این گذار راهبردی را تضمین نماید.
۱- احیای قناتها: بازگشت به پایداری و تأمین آب شرب
قناتها به عنوان میراثی کهن و منابع حیاتی و پایدار آب، نقشی استراتژیک در تأمین امنیت آبی استان، بهویژه در بخش آب شرب، ایفا میکنند. متأسفانه، نادیده گرفتن این شریانهای زیرزمینی و جایگزینی آنها با روشهای ناپایدار، پایداری بلندمدت منابع آب منطقه را با تهدیدی جدی مواجه ساخته است. برای معکوس کردن این روند مخرب، اقدامات زیر ضروری است:
لغو قانون «چاه به جای قنات»: این قانون نه تنها منجر به افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین شده، بلکه با حذف دانش بومی مدیریت پایدار آب، استان را در برابر خشکسالی آسیبپذیرتر کرده است. ضروری است ضمن لغو فوری این رویه، برنامهای جامع برای احیا و مرمت کلیه قناتهایی که پیشتر با چاههای عمیق جایگزین شدهاند، تدوین و اجرا گردد.
ایجاد شناسنامه جامع قنوات: تهیه یک بانک اطلاعاتی کامل از تمام قناتهای استان، اولین گام برای مدیریت علمی این منابع است. بر این اساس، باید یک برنامه مدون و زمانبندیشده برای احیا و مرمت هدفمند آنها به عنوان راهکاری بنیادین برای تأمین آب پایدار، بهویژه برای مصارف شرب، عملیاتی شود.
مرمت کامل قنوات تأمینکننده آب شرب: اولویت مطلق باید مرمت صددرصدی تمام قناتهایی باشد که در اختیار شرکتهای آب و فاضلاب شهری قرار گرفته و برای تأمین آب شرب مورد بهرهبرداری قرار میگیرند. این اقدام، تابآوری شبکه تأمین آب شهری را در برابر تنشهای آبی افزایش میدهد.
پذیرش و اجرای طرح «قنات کوه»: این طرح به عنوان یک پروژه مشخص و راهگشا برای تأمین پایدار آب شرب مطرح است. ایجاب میکند که دستورات لازم جهت برنامهریزی فوری برای مطالعه دقیق و اجرای این پروژه صادر گردد.
احیای قناتها، اولین و اساسیترین گام برای اصلاح ساختار مدیریت آب استان است. با این حال، موفقیت این گام نیازمند شفافسازی و نظارت دقیق بر سایر بخشهای مصرفکننده، بهویژه برداشتهای غیرمجاز، است.
۲- شفافسازی و نظارت بر برداشت آب: مقابله با چاههای غیرمجاز
شفافیت در دادههای برداشت و قاطعیت در اجرای قانون، دو ستون اصلی برای بازگرداندن اقتدار حاکمیت آب و اعتمادسازی در میان ذینفعان است. برداشتهای غیرمجاز و کنترلنشده از سفرههای آب زیرزمینی، پایداری منابع آبی کرمان را بهشدت تضعیف کرده است. در این راستا، مطالبات زیر مطرح میگردد:
اعلام رسمی مالکان چاههای غیرمجاز: شناسایی و اعلام رسمی هویت مالکانی که بیش از یک دانگ از چاههای غیرمجاز را در اختیار دارند، یک اقدام بازدارنده و ضروری برای اجرای بدون تبعیض قانون است. این شفافسازی، زمینه را برای برخورد قانونی و جلوگیری از تضییع حقوق عامه فراهم میآورد.
تعیین تکلیف چاههای پهنه شهر کرمان: ارائه آمار دقیق از تعداد چاههایی که از سفرههای آب زیرزمینی در پهنه شهر کرمان پمپاژ میکنند، یک ضرورت فوری است. باید مالکان این چاهها شناسایی شده و برنامهای عملیاتی برای اتصال آنها به شبکه آب شرب شهری در چارچوب «مدیریت یکپارچه منابع آب شهری» تدوین شود.
رسیدگی به تغییر کاربریهای غیرقانونی: پدیده تبدیل پروانههای صنعتی (مانند کورهها) به کاربری کشاورزی، یک تخلف ضجدی است. این پدیده مصداق بارز «آربیتراژ غیرقانونی آب» است که در آن، آب تخصیصیافته به بخش کممصرف صنعت، با یک تغییر کاربری صوری به بخش پرمصرف کشاورزی منتقل شده و منافع اقتصادی آن به جیب متخلفان میرود. لازم است آمار مستندی از این تخلفات ارائه شده و به این روند غیرقانونی فوراً پایان داده شود.
شفافسازی در بخش برداشتهای شخصی و کشاورزی باید به بخش پرمصرف صنعت نیز تسری یابد تا یک رویکرد مدیریتی عادلانه و جامع در سطح استان شکل گیرد.
۳- مدیریت مصرف آب در صنایع بزرگ: مسئولیتپذیری برای توسعه پایدار
صنایع بزرگ مانند مس، فولاد و معادن نقش حیاتی در اقتصاد منطقه ایفا میکنند، اما این نقشآفرینی باید با مسئولیتپذیری کامل در قبال مصرف بهینه و شفاف منابع محدود آب استان همراه باشد. توسعه صنعتی نمیتواند به قیمت نابودی منابع آبی نسلهای آینده تمام شود. از این رو، اقدامات نظارتی زیر باید در اولویت قرار گیرند:
شفافسازی منابع تأمین آب صنایع: وزارت نیرو باید مجتمعهای «ذوب مس»، «گل گهر» و ذوب آهن استان را ملزم به ارائه عمومی و شفاف آمار چاههای مجاز و غیرمجازی نماید که آب مورد نیازشان را تأمین میکنند. این اطلاعات، پیشنیاز هرگونه برنامهریزی پایدار و ارزیابی دقیق ردپای آبی این صنایع است.
بازرسی و بهینهسازی مصرف در صنعت مس: اعزام یک تیم فنی متخصص و مستقل به مجتمع ذوب مس برای کنترل دقیق میزان آب مصرفی در فرآیندهای شستشو و جلوگیری قاطع از هرگونه مصارف غیرضروری، یک مطالبه جدی است. این اقدام باید به الگویی برای نظارت بر سایر واحدهای صنعتی بزرگ تبدیل شود. نظارت موثر بر مصرفکنندگان بزرگ، نیازمند تکمیل زیرساختهای مدیریتی نوین و نگاهی کلان به مدیریت منابع در سطح حوزههای آبریز استان است.
۴- چارچوب نوین مدیریت حوزههای آبریز و زیرساختها
اقدامات ذکر شده در بخشهای قبل، اگرچه ضروری هستند، اما بدون استقرار یک چارچوب مدیریت یکپارچه حوضه آبریز، اثربخشی محدودی خواهند داشت. این رویکرد علمی، بستر لازم برای تصمیمگیریهای کلان و سرمایهگذاریهای زیرساختی هوشمندانه را فراهم میکند. در این زمینه، دو الزام کلیدی وجود دارد:
مطالعه جامع حوزههای آبریز استان: باید یک طرح مطالعاتی کامل و زمانبندیشده برای شناسایی مناطق مستعد جهت احداث سدهای خاکی، اجرای طرحهای آبخیزداری و پروژههای پخش سیلاب در تمام حوزههای آبریز استان به اجرا درآید. این مطالعات، مبنای علمی سرمایهگذاریهای زیرساختی آینده خواهد بود.
هماهنگی و اخذ مجوز از وزارت نیرو: اجرای هرگونه طرح آبخیزداری و ساخت سدهای خاکی باید منوط به هماهنگی کامل با سیاستهای کلان وزارت نیرو و دریافت مجوزهای فنی و قانونی لازم باشد. این هماهنگی از اقدامات غیراصولی، ناهماهنگ و جزیرهای که میتواند اثرات مخرب داشته باشد، جلوگیری میکند.
اجرای یک برنامه علمی و هماهنگ، مسیر دستیابی به مدیریت پایدار آب را هموار میسازد و تضمینکننده اثربخشی اقدامات خواهد بود.
نتیجهگیری: فراخوانی برای اقدام قاطع و آیندهنگر
مطالبات مطرحشده در این گزارش، اجزای یک نقشه راه یکپارچه برای نجات منابع حیاتی آب در استان کرمان هستند. از احیای روشهای پایدار و کهن مانند قنات تا شفافسازی و نظارت بر مصرفکنندگان بزرگ صنعتی و کشاورزی و برنامهریزی علمی برای زیرساختها، همگی بر یک اصل استوارند: مدیریت مسئولانه و آیندهنگر. اجرای این دستورالعملها نه تنها یک انتظار، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای تضمین ثبات اقتصادی، امنیت اجتماعی و تداوم حیات در این استان استراتژیک است. اتخاذ تصمیمات قاطع جنابعالی در خصوص این نقشه راه، سرنوشت آبی استان کرمان را برای دهههای آینده رقم خواهد زد.