آبتاب– فاطمه مهسا کارآموزیان- پونه گياهي است علفي و بوتهاي، به ارتفاع ۶۰ سانتي متر که به صورت خودرو در بسياري از دشتها و اطراف جريانهاي آب ميرويد. برگها، بيضي شکل و نوک تيز و اکثراً داراي دندانههاي کوچک و منظم هستند. از کليه قسمتهاي گياه و به خصوص برگها، بوي بسيار قوي و نافذي به مشام ميرسد. گلها به صورت مجتمع در کنار برگها و اکثراً در قسمتهاي بالاي محور ساقه قرار ميگيرند که به رنگ بنفش و گاهي گلي کمرنگ ميباشند. پونه گونههاي مختلفي دارد که به نامهاي گوناگون معروفند. يکي از اين گونهها به نام ويلوزا، پوشيده از کرکهاي فراوان و داراي بوي تندي است. به همين دليل آن را براي استفاده پرورش ميدهند. قسمت هوايي پونه و به خصوص برگها مورد استفاده ميباشند. پونه در بسياري از نقاط ايران خصوصاً نواحي شمالي ميرويد و گونهاي از آن به نام، خالواش در گيلان مشهور است که، بوي معطر و مطبوعي دارد و به صورت سبزي خوراکي و يا اشکال ديگر مصرف ميشود. برگهاي پونه براي ايجاد طعم و مزه، درست کردن چاي و به عنوان ادويه استفاده ميشوند. يکي از مصارف مهم آن به عنوان طعم دهنده نوعي خوراک گوشت ميباشد که گاهي آن را با فلفل و عسل نيز مخلوط ميکنند. اين گياه بوي منحصر به فردي دارد که کاملاً از نعناع قابل تشخيص است. طعم پونه در ابتدا گرم، کاملاً معطر و تقريباً گس و تلخ است و پس از مدتي ايجاد احساس خنکي ميکند. اسانس پونه، داراي طعم تلخ و احساس سردي است. در زمان قديم پونه را در اتاق افرادي که تشنج داشتند آويزان ميکردند و معتقد بودند که تاثير آن بيشتر از گياه گل سرخ است. همچنين، آن را براي بهبود سردرد و گيجي به دور سر ميبستند. چاي پونه را نيز براي رفع سرماخوردگي، سرفه و مشکلات قاعدگي مصرف ميکردند.
تركيبات گياه
پونه حاوي ۱ تا ۲ درصد اسانس مايل به زرد و يا سبز است. پولگون موجود در اسانس برگ، از ۹ درصد در نوع برزيلي تا ۳۰ درصد در انواع آمريکايي متغیر است. ميزان پولگون گونههاي اروپايي از ۹۰ تا ۹۴ درصد ميباشد. موادي که به طور طبيعي در اسانس پونه وجود دارند و خود به خود اکسيده ميشوند، عبارتند از: آلفايي نن، بتاپي نن، ليمونن، پاراسيمن، منتون، ايزومنتون، پولگون، ايزوپولگون، پي پريتون، سيس و ترانس پولگون اکسايد، کاريوفيلن، ۳ اکتانول. ۳ اکنانول و ۳ اکتيل استات. ترکيبات مهم ديگر گياه شامل اسيدلوريک، اسيد ميريستيک، اسيد پالميتيک، ساليسيل آلدهيد، ديوسزمين و هسپريدين است. دانههاي خشک پونه حاوي ۲۵ درصد پروتئين، ۲۷ درصد چربي، ۱۱ درصد خاکستر، ۰/۹ درصد کلسيم، ۰/۰۵ درصد سديم و تا ۱/۵ درصد پتاسيم ميباشند.
نحوه مصرف
دم کرده: ۲ گرم برگ خشک شده پونه را در یک لیوان آب جوش ریخته و به مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه دم کنید. این دم کرده را به طور معمول ۲ تا ۳ فنجان در روز استفاده کنید. محدودیتی در طول درمان وجود ندارد.
اسانس: اسانس پونه در حشره کشها به کار ميرود و يکي از منابع توليد طبيعي منتول ميباشد. اسانس گياهان را نبايد به هيچ وجه مستقيماً مصرف کرد و خورد.
مصرف خوراکی: از گياه تازه ميتوان استفاده نمود. برگها طعم و مزه گس و کمي سوزاننده دارند.
استفاده در صنعت: بوي پونه کمي شبيه بوي سيترونل است و از آن در صابونهاي معطر استفاده ميشود.
عصاره: يکي از محصولات پونه عرق طبي آن است.
توصیهها: پونه را بايد با دقت مصرف کنید، زيرا مصرف بيش از حد آن باعث مسموميت ميگردد. در آمريکا برگ و اسانس پونه به طور قانوني به فروش نميرسد.