نویسنده: دکتر حسن رودگری – دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
پاستوکووک واکسن تولید شده توسط انستیتو پاستور ایران با کمک موسسه فینلای کوبا می باشد. این واکسن در کوبا به نام سوبرانا Soberana شناخته میشود که دوز یادآور آن نیز سوبرانا پلاس (پاستوکووک پلاس) نامیده می شود.
این واکسن در تیرماه ۱۴۰۰ از وزارت بهداشت ایران مجوز مصرف اضطراری گرفت و در عین حال در کوبا، نیکاراگوئه، ویتنام و ونزوئلا نیز مجوز دارد. هرچند کوبا برای سوبرانا از WHO تقاضای ورود به سبد مورد تأیید آن سازمان را داشته اما هنوز پاسخی دریافت ننموده است.
این واکسن مجوز ایران برای مصرف در کودکان بین ۱۲ تا ۱۸ سال نیز دارا می باشد که البته بدون دوز بوستر ارائه می گردد. کوبا یک کارآزمایی در حال انجام بر روی کودکان ۳ تا ۱۱ سال را پس از مطالعه موفق بر روی ۱۲ تا ۱۸ ساله ها آغاز نموده است. مؤسسه فینلای اعلام نموده که ۹۹/۳٪ کودکان ۳ تا ۱۱ سال و ۹۲/۹٪ کودکان و نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ سال به دنبال واکسن مقادیر قابل قبول آنتی بادی تولید نمودند که حاکی از اثربخشی واکسن است.
سوبرانا (پاستوکووک) یک واکسن با تکنولوژی پروتئین نوترکیب بر اساس ساب یونیت پروتیین RBD ویروس SARS-CoV-۲ است که در دوز های اولیه از یک جزء توکسوئید کزاز نیز که ابتکاری بوده برای تحریک بیشتر سیستم ایمنی بهره می برد. البته این پایه در دوز پلاس آن بکار نرفته است. در خصوص اثربخشی پاستوکووک، به گفته مدیر اجرایی پروژه، نتایج فاز سوم کارآزمایی این واکسن در ایران که بر روی ۲۴۰۰۰ نفر آزمایش شده نشان داد که یک رژیم دو دوز در ۵۱٪ شرکت کنندگان از بیماری علامت دار پیشگیری نموده که این رقم پس از سه دوز به ۷۱٪ رسیده است. واکسن توانست در رژیم دو دوز ۷۷٪ و سه دوز ۹۲٪ بطور قطع از بستری شدن پیشگیری نماید و در عین حال یک رژیم دو دوز از ۷۸٪ و رژیم سه دوز از ۸۴٪ موارد شدید بیماری پیشگیری نموده است.
تنها پژوهش انتشار یافته در مجلات معتبر پزشکی از نتایج کارآزمایی این واکسن توسط کوبا صورت گرفته که در آن خبر از اثربخشی ۹۲/۴٪ به دنبال سه دوز داده است. آنها مدعی شدند که در فاز سوم کارآزمایی، واکسن توانسته به میزان ۷۱٪ از بیماری علامت دار بکاهد.
و اما در عمل میتوان نتایج حاصل در طی واکسیناسیون ملی کوبا را که عمدتا از سوبرانا استفاده نموده، ردیابی نمود که نشان می دهد در اوج پیک سوش دلتا در ایام تابستان، کوبا با قریب ۱۱/۵ میلیون جمعیت حداکثر ابتلای روزانه تا ۱۰هزار نفر را گزارش نموده که با حداکثر حدود ۱۰۰ مورد فوت همراه بوده است. اما اکنون که پوشش واکسیناسیون در این کشور به نزدیک ۹۰٪ رسیده و اومیکرون نیز بطور سریع و فزاینده تبدیل به سوش غالب می شود، حداکثر تعداد ابتلا حدود ۳۰۰۰ نفر و حداکثر تعداد مرگ ۴ نفر است. این آمار نشان از اثرگذاری خوب واکسن در مهار اپیدمی و همچنین از میزان مرگ در دنیای واقعی و خارج از کارآزمایی ها دارد.
نتیجه می گیریم که هرچند نتایجی از مطالعات بر روی واکسن پاستوکووک پس از ورود به سبد واکسن های ایران، در دنیای واقعی و غیر کارآزمایی نداریم اما نتایج به دست آمده در کوبا شاید بتواند گواهی از اثرگذاری قابل قبول برای این واکسن باشد، هرچند هنوز نیاز به مطالعه بیشتر و بررسی نتایج حاصل از دنیای واقعی یا همان واکسیناسیون ملی است. این واکسن در کوبا بخش اصلی رژیم واکسیناسیون را تشکیل میدهد و وضعیت امروز اپیدمی در کوبا می تواند یک نشانگر عملی از عملکرد سوبرانا باشد.
البته باید توجه نمود که فعلا پیشنهاد سوبرانا بعنوان دوز بوستر جایگزین برای سایر واکسن ها بیشتر بر مبنای ساختار و تکنولوژی ساخت واکسن و تئوری های علمی مرتبط می باشد وگرنه مطالعه متقنی در مورد ترکیب آن با سایر واکسن ها وجود ندارد لذا پیشنهاد می شود ستاد ملی کرونا از فرصت ایجاد شده برای مصرف ترکیبی واکسن ها در قالب یک مطالعه کوهورت برای بررسی میزان اثرگذاری ترکیب واکسن ها استفاده نماید تا پیشنهاد ترکیب واکسن ها بر مبنای نتایج حاصل از پژوهش های خودی معتبر باشد. در حال حاضر بیشترین مطالعات در دسترس در خصوص ترکیب واکسن ها در جهان تعلق به ترکیب آسترازنکا با واکسن های mRNA همانند فایزر و مادرنا در انگلستان و ترکیب انواع mRNA ها در آمریکاست هرچند مطالعات کوچکتر و پراکنده ایی از ترکیب اسپوتنیک با آسترازنکا (آذربایجان) و یا سینوفارم با فایزر (امارات) و یا سینوفارم و سوبرانا (کوبا) هم در جریان است که برخی نتایجی هم داشته اند.
منابع:
-medrixv.org/content/10.1101/2021.10.31.21265703v2
-JHU CSSE Covid-19 Data
-irct.ir/trial/61025
-webmed.com/news/20210917