آبتاب– شیریندخت دقیقیان- این نوشتار در راستای مطالعات نویسنده پیرامون فلسفۀ داستان گویی و روایت و ادامه دهندۀ جستاری پژوهشی است با عنوان “لحظۀ همداستانی: نقش داستان گویی در توانمندسازی شهروندی” که در سال ۲۰۱۸ در خرمگس و فصلنامۀ آرمان منتشر شد. این نوشته، جهت آشنایی بیشتر با نظریه های روایت و تحقیقات معاصر در این زمینه، به بررسی یک کتاب شاخص اختصاص دارد: سویه های سیاسی داستان گویی- بررسی های گوناگون پیرامون یک درونمایه از هانا آرنت نوشتۀ مایکل جکسون که در سال ۲۰۱۳ در امریکا منتشر شده است.
مایکل جکسون در زمان انتشار این کتاب، پروفسور در رشتۀ ادیان جهان در هاروارد، دانشکدۀ الهیات، بوده و شهرت او در زمینۀ کار در زمینۀ انسان شناسی وجودی است. مایکل جکسون در این کتاب دیدگاه هانا آرنت در زمینۀ داستان گویی را از ابعاد گوناگون در زمینۀ انسان شناسی و با کمک تجربه های زیسته ای که به قالب روایت درآمده اند، بررسی و تزهای خاص خود را مطرح کرده است.
پیش از ورود به بحث کتاب، اهمیت داستان گویی را آن گونه که در جستار “لحظۀ همداستانی…” آمده بود، به فشردگی بررسی می کنیم. داستان و روایت در بسیاری از ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان امروز نقش دارد. نظریه پردازان و محققان رشته های فلسفه، علوم تربیتی، روانشناسی، جامعه شناسی، فرهنگ شناسی، علوم سیاسی، روزنامه نگاری و غیره در قرن بیستم و قرن حاضر، عمیقتر و همه جانبه تر به داستان و روایت پرداخته اند.
اما داستان و روایت، پدیده های باستانی هستند. داستان گویی از انسان پارینه سنگی تا امروز پیوستگی داشته است. از بشر نخستینی که بر دیوار غار، صحنۀ غلبه بر گاو وحشی را کشید تا اسطوره های ملل، گواه گرایش انسان به داستان گویی هستند. داستان، برخلاف داده های علمی در حافظه نقش بسته، قابل انتقال کتبی و شفاهی می گردد. داستان گویی از اندک فرصت هایی است که شناخت، حکمت و عاطفه را درهم آمیخته، در زندگی روزمره جاری می شود.
از هزاره ها پیش، سویه های آموزشی و تربیتی داستان گویی، انتقال تجربۀ بینانسلی و کارکرد امیدبخش آن، بر آدمیان آشکار بوده است. داستان، توانایی های گفتاری و شنیداری را همزمان گسترش داده، بر دامنۀ تمرکز می افزاید. داستان گویی هم قلمرو فردی ترین کنش آفرینش هنری است و هم بستر خلاقیت جمعی در پردازش فولکلور توسط مولفان گمنام. داستان فردی با جمع ارتباط می گیرد و داستان مشترک، اشتراک هویتی پدید می آورد. هر داستان، حامل پیام برای ایجاد یک دگرگونی است. به قول باربارا هاردی:
ما در روایت گویی، رویا می بینیم، آرزوپردازی می کنیم، به یاد می آوریم، پیشدستی می کنیم، امید می بندیم، نومید می شویم، باور می کنیم، شک می ورزیم، برنامه ریزی می کنیم، بازبینی می نماییم، نقد می کنیم، می سازیم، شایعه می پردازیم، می آموزیم، نفرت و عشق می ورزیم. (مکنتایر. ۱۹۸۲، ص۱۱۳)
فیلسوف، السدایر مکنتایر بر اهمیت داستان در زندگی اخلاقی و توسعۀ اخلاقی شهروندان تاکید کرده است:
انسان اساسا در کنش ها و رفتارها، همچنین در آفرینندگی های خود، یک حیوان داستان گو است. از راه روایت ها است که می فهمیم که هستیم و چگونه باید رفتار کنیم. کودکان را از داستان محروم کنید، آن گاه در رفتار و گفتار خود بی سر و زبان، مضطرب و بیان گسیخته بر جای می مانند. (همان جا)
برای آنکه بدانیم که هستیم، باید بدانیم بخشی از کدام داستان یا داستان ها می باشیم. پرسش های بزرگی چون: ما که هستیم؟ چرا اینجا هستیم؟ کار ما چیست؟، اینها به بهترین شکل با داستان گویی به جریان می افتند. در نهایت، داستان، پلی است از گذشته به حال تا آینده. انسان داستان را می سازد و داستان، انسان را.
نقطۀ آغاز مایکل جکسون در کتاب مورد بررسی ما، دیدگاه های هانا آرنت در مورد داستان گویی است. آرنت در کتاب شرایط انسانی The Human Condition این گونه اهمیت و نقش داستان گویی را بیان کرده است: “در قیاس با واقعیت که از دیدن و شنیدن درک می شود، حتی بزرگترین نیروهای زندگی درون، مانند عواطف قلبی، افکار ذهن، لذت حواس، به گونه ای وجود نامطمئن و سایه وار می انجامند، مگر آنکه و تا زمانی که دگرگون، غیرشخصی و غیرفردی بشوند و به شکلی درآیند مناسب پدیداری در فضای همگانی. جاری ترین شکل این چنین دگرگونی هایی در داستان گویی رخ می دهد.” (به نقل از جکسون. ۲۰۱۳. ص ۱)
هانا آرنت بر آن بود که داستان گویی هیچ گاه فقط به معنای آفرینش معناهای فردی یا اجتماعی نیست، بلکه سویه ای است ذهنی- بینابینی subjective-in-between که طی آن، علایق چندگانۀ فردی و جمعی همواره نقش پیچیده ای بازی می کنند. مناسبت قدرت میان قلمروهای امر فردی و امر جمعی به خودی خود، یعنی یک تجربۀ سیاسی. به نظر هانا آرنت هرچند داستان ها می توانند به آشتی دادن میدان های تجربۀ فردی یا گروهی یاری رسانند، اما می توانند در مورد تفاوت ها اغراق کرده، اختلاف نظرها را تشدید نمایند و از این راه با خشونت با تجربه های زیسته برخورد کنند. در ازای هر داستانی که رو می شود، داستان های ناگفتۀ دیگری در سایه مانده، سانسور و سرکوب می شوند.
هانا آرنت بر آن بود که هر فرد، همزمان، یک “چه کسی” (سوژه- فاعل اندیشنده) و یک “چه چیزی” (ابژه- شیئ) است: سوژه ای که فعالانه در شکل دادن یا از شکل انداختن دنیای خود شرکت دارد و نیز سوژه ای که رنج می برد و زیر تاثیر اعمال دیگران و نیروهای شرایط موجود و خارج از کنترل او است. این نوسان میان بازی کردن و مورد بازی قرارگرفتن در هر رویارویی انسانی احساس می شود. زندگی انسان، زندگی یک سوژۀ تک نیست، بلکه زندگی بیناسوژه ای است که همواره در آن نبردی در جریان است برای مذاکره، آشتی، تعادل، و کاهش تضادها با دیگران. اگر چنین نباشد، یک فرد یا یک گروه دارای همۀ قدرت ها شده، بر دیگران چیره می شود و دیگران در حد شیئ فروکاسته شده، به یک شماره یا موجوداتی مقهور سرنوشت کور تبدیل می شوند. مایکل جکسون در کتاب مورد بررسی ما به گسترش دیدگاه های آرنت می پردازد و تزهای خود را مطرح می کند.
مایکل جکسون، در مقدمه اش می نویسد: “پیشتر در جای دیگری استدلال کرده ام که مفهوم خانه، به معنای درخانه –بودن- در- جهان است و به دست آوردن تعادل یا تنظیمی میان حالت های زیستن فعال و منفعل، خودمختار و ناخودمختار است. اینجا است که روایت و داستان، نقش پیدا می کنند و انسان های در سایه رفته را توانمند می سازند که داستان خود را بازگویند. هر داستانی فردی است، اما امتداد آن به جمع و نبرد دائمی به سایه راندن و مقاومت دربرابر به سایه فرو رفتن می رسد.” (جکسون. ۲۰۱۳، ص ۳۲)
جکسون در مقدمه اش بر کتاب، دو تز خود در این اثر را چنین شرح می دهد: “دو تز در این کتاب در کنار یکدیگر مطرح می شوند. نخستین تز از استدلال هانا آرنت منشاء می گیرد که می گوید داستان گویی، استراتژی تبدیل معناهای خصوصی به معناهای عمومی است (هرچند که نشان خواهم داد این روند دوطرفه است). تز دوم، تزی وجودگرا است که داستان گویی را یک استراتژی حیاتی انسان برای حفظ احساس فاعلیت در رویارویی شرایط توانسوز است. بازسازی رویدادها در یک داستان، به معنای همچنان زیستن منفعلانه در آن داستان ها نیست، بلکه به معنای فعالانه به کار اندازی دوبارۀ آنها هم در گفتگو با دیگران و هم در تخیل خویشتن است. این روایت تخیل آمیز، شامل بازی متقابل روندهای بیناسوژه ای و بنیاروانی است، زیرا درون خودآگاهی فرد، هر تبدیل تک گویی درونی به گفتمان اجتماعی – و هر گونه پرده برداری و سرنگونی این گفتمان درون خودآگاهی فرد- همان اندازه بستگی دارد به رویاهای شخصی، فانتزی ها، خیال پردازی ها و افکار اعلام نشده که به گفتار همگانی وابسته است. به بیان دیگر، در حالی که داستان گویی، اجتماعی شدن را ممکن می سازد، همان اندازه هم نقش مهمی دارد در فریبکاری، حفاظت از خود و خودتوجیه گری ذهن انسان ها. چنان که جان دیدیون می گوید: “ما برای زندگی کردن، برای خود داستان هایی می گوییم.” (جکسون. ۲۰۱۳، ص ۳۴).
جکسون در اینجا مثالی می آورد از نمایشنامه نویسی به نام دنیس پاتر که این نکته را با قدرت دراماتیک بالایی هنگام صحبت دربارۀ زندگی و نبرد خود با یک بیماری موروثی که به تدریج مفاصل او را نابود می کرد، و با پایین آوردن دمای بدن موجب توهم می شد، بیان می کند: “تنها راه نجات زندگی من این است که داستان زندگی ام را اختراع کنم. امیدوارم متکبر نشده باشم، اما فکر می کنم که در کار من قدرتی عاطفی هست که بعدها متوجه آن شدم. و معتقدم که آن قدرت، نتیجۀ مسابقه میان خود واقعی ام با آن خودی است که اختراع کرده ام. خود اختراعی ام بر بیماری غلبه می کند… و روان مرا سالم نگه می دارد (جکسون. ۲۰۱۳، ص ۳۵).”
جکسون ادامه می دهد که هرچند بسیاری از نویسندگان می گویند داستان به رویدادها نظم و انسجام می بخشد، باید بدانیم که بازسازی واقعیت تا چه اندازه به خواست های وجودی وابسته هستند، مانند نیاز ما به این که چیزی بیش از یک نقش فرعی در داستان زندگی خود داشته باشیم. ما در داستان ها مانند خواب هایمان در مرکز صحنه قرار می گیریم. خیلی روشن کننده نیست که بگوییم داستان گویی به زندگی های ما معنا می بخشد، اگر منظور ما از “معنا” فهم ذهنی رویدادها باشد. داستان گویی الزاما به ما کمک نمی کند که دنیا را از نظر مفهومی یا شناختی فهم کنیم، بلکه به نظر می رسد در یک سطح”protolinguistic” کار می کند. منظور جکسون از این اصطلاح، پردازش یک زبان بازیافت شده است که گمان می رود مادر دسته ای از زبان های شناخته شدۀ تاریخی باشد. یعنی، داستان نیز تجربۀ ما از رویدادهایی که بر ما رفته اند را بازسازی می کند. به بیان جکسون، داستان گویی مناسبت های سوژه-ابژه را بازسازی و بازپردازش می کند، به گونه ای که با ظرافت، تعادل میان بازیگر و بازی خورده را دگرگون سازد و به ما امکان بدهد که احساس مشارکت فعال کنیم در دنیایی که زمانی گویی ما را ناچیز، حقیر و ناتوان ساخته بود.
جکسون به نقل از نویسندۀ دانمارکی کارن بلیکسن می گوید: “کسی که داستان زندگی اش به بازگوشدنی نباشد، زندگی اش ارزش زیستن نداشته است. به نظر جکسون می توان این دیدگاه مکنتایر، از محققان معاصر که در مورد داستان گویی کار کرده، را به پرسش کشید که می گوید “داستان ها پیش از آنکه بازگویی شوند، زندگی کرده اند”. جکسون با این فکر مخالف است که زندگی ما در عمل با داستان هایی که می گوییم شکل می گیرند، اما قابل انکار نمی داند که داستان گویی به ما این حس را می دهد که هرچند دقیقا جریان زندگی خود را تعیین نمی کنیم، اما دستکم در تعریف معناهای آن دست بالا را داریم. جکسون داستان گویی را به موسیقی و رقص تشبیه می کند که در بسیاری از جوامع با داستان گویی همراه است: گونه ای نمایش که ما در در آن شرکت می کنیم تا خود را بازاختراع کرده، مفاهیم فردی و جمعی مربوط به این که چه کسی هستیم را به روی کاغذ بیاوریم. در این زمینه جکسون به جان برگر اشاره می کند که می گوید: “هیچ داستانی فقط تقلید رویدادها آن گونه که اتفاق افتاده اند، نیست.
داستان ها با تغییر در نظم امور، آنچه در دنیای بیرون روی داده را به گونه ای ارائه می دهند که گویی خود قهرمانان داستان این گونه تصمیم گرفتند. داستان ها مخالف داده های واقعیت و خیالی هستند، نه از این رو که گریز از واقعیت را موجب می شوند، بلکه چون نیاز ما را به این باور که می توانیم معنای سیر و سفر زندگی خود– از کجا آمده و به کجا می رویم- تشخیص و تعیین کنیم، بال و پر داده، تشویق می کنند. ما با داستان گویی واقعیت را بازمی سازیم تا آنرا قابل تحمل سازیم. چنان که هانا آرنت به کارن بیکسن اشاره می کند که می گوید: “همۀ اندوه ها می توانند قابل تحمل شوند، اگر بتوانید آنرا به داستان بنویسید یا درباره اش داستان بنویسید.”
به این ترتیب، داستان نویسی از دید جکسون یک استراتژی برای سازگاری و تحمل شرایط است که در آن واژه ها نمایندۀ دنیا شده، و سپس با دستکاری در واژه ها، تجربۀ خود از دنیا را دگرگون می سازیم. آدم ها با ساختن، تعریف کردن و به اشتراک گذاشتن داستان ها می کوشند مناسبت خود با دیگران را زنده نگه دارند و زمانی که خودمختاری خویش را از دست می دهند، به تبعیض، جامۀ خودمختاری بپوشانند، و در رویارویی تجربه های پراکنده، به تحکیم ایده آل های جمعی بپردازند. جکسون یادآور می شود که این بدان معنا نیست که واژه ها می توانند جایگزینی باشند برای کنش ها، بلکه آنها افزونه های کمکی هستند که وقتی کنشگری ناممکن یا ابهام آمیز است، به کارمی آیند.
جکسون به دیدگاه ژان پل سارتر نیز می پردازد که می گفت قدرت یک رمان از شباهت آن به واقعیت برمی خیزد. جکسون شرح می دهد که برخلاف دیدگاه های فرانتس کافکا و و سامویل بکت که وجود آغازهای مطلق و پایان های قابل تعیین را در زندگی نامه نویسی قبول نداشتند، سارتر می گوید که داستان ها ما را با این امکان رو به رو می کنند که زندگی ما به همان اندازه که داستان ما آنرا پرماجرا، منظم و صیقل خورده نشان می دهد، این چنین باشد. جکسون دربرابر دیدگاه سارتر چنین استدلال می کند: “اما به قول فرانک کرمود در معنای یک پایان The sense of An Ending داستان ها دستکم در دوران مدرن، نمی توانند به آسانی این گونه توهم تسکین دهندۀ نظم و کنترل را حفظ کنند. کرمود در مورد رابرت موزیل چنین می گوید: او می گوید چه خوب می شد اگر فرد می توانست در زندگی همان سادگی موجود در نظم روایتی را بیابد. این نظم ساده ای است که می تواند بگوید: “وقتی آن اتفاق افتاد، سپس این اتفاق افتاد.” آنچه به ذهن ما آرامش می دهد، یک توالی ساده است. یعنی اینک گونه گونی سرسام آور زندگی، به قول ریاضی دانان، به یک نظم یک بعدی تبدیل شده است”. ما توهم پی در پی بودن و ظاهر پذیرفتنی علت و معلولی آن را دوست داریم: “ظاهرسازی ضرورت دارد. اما این ظاهر یک توهم است[…] انسان بی کیفیت امروزی، چندبعدی، قطعه قطعه و بدون امکان یک پایان روایتی است. چرا او نمی تواند نظم روایتی داشته باشد؟ زیرا همه چیز امروزه تبدیل شده به “ناروایت”. در این صورت چنان توهمی بس زننده و پوچ خواهد بود (جکسون. ۲۰۱۳، ص ۳۸).”
اشارۀ جکسون به دیدگاه های پست مدرن است که برش هایی گسیخته از رویدادها را روایت می کنند و به قول اومبرتو اکو “آثار گشوده” هستند. او پست مدرنیسم را از جمله عوامل موثر در کنارگذاشتن اعتبار روایت همچون یک مدل نظم وجودی می داند، زیرا پست مدرنیسم، فاعلیت ها در قلمروهای خود، جامعه، فرهنگ و ملت را متلاشی و پراکنده کرده است. او می افزاید که البته نمی توانیم تمام اعتبار زدایی از روایت را نتیجۀ شکل های انتزاعی، نمادین و غیرروایتی فهم که جذب دنیای پست مدرن شده اند، بدانیم. جکسون می افزاید که فن آوری های ارتباطی از زمان جنگ دوم جهانی به بعد، از قضا خیزش جدیدی از رئالیسم ادبی، رونامه نگاری و سینمایی را دامن زده اند، و علت آن می تواند میل عمیقی به شهادت دادن درمورد هولاکاست و واقعیت بیرحم تجربه های انسانی “پس از آشوییتس” باشد. جکسون “پس از آشوییتس” را در گیومه می گذارد تا اشاره ای ناگفته باشد به تئودور آدورنو که:”پس از آشویتس دیگر نمی توان شعر گفت”. یعنی پس از آن تجربه های مهیب انسانی این تمایل دوباره شکل گرفته که بدون پیچ و واپیچ پست مدرن در مورد امور مهم سخن گفته شود. جکسون استدلال می کند که تجربه های هولناک قرن گذشته آرایه های ادبی، خیال پردازی های آرزو اندیش و پروتوتایپ های رمانتیک را بر نمی تابند. او می نویسد: “هرچند روایت به ما راه های خلاقی برای گریز از واقعیت به درون فانتزی یا دنیاهای مجازی که همه چیز در آنجا قابل پیش بینی، ساده و قابل حل است می دهد، اغلب در دوران های سختی های شدید آدم ها چنین افسانه سازی هایی را پس زده، به روی زبان، همچون وهن زندگی، تف می اندازند و تنها در قالب سکوت، راهی اصیل برای احترام به زندگی می یابند. هرچند این سکوت، فریادی فروخورده از زبان بستگی ناشی از وحشت و آسیب روحی است، اما سکوت خودخواسته، استراتژی آشنایی در میان پناهندگان، بازماندگان اردوگاه های مرگ، کودکان آزاردیده، سربازان موج دیده، قربانیان شکنجه و تجاوز و سوگواران است. چنین سکوتی در مراسم یادبود قربانیان فجایع رعایت می شود. (جکسون. ۲۰۱۳، ص ۹۸).”
جکسون این ایده را که داستان ها می توانند عین زندگی های ما باشند به عنوان دیدگاهی ذهنی رد می کند و آنرا برخاسته از این برداشت می داند که زندگی انسانی اساسا زندگی فردی بوده، جزیره ای است میان آب و ما می توانیم به گذشتۀ این زندگی فردی و این سوبژکتیویتۀ خودبسنده رجوع کنیم و حقیقت روایتی را که خارج از آن ساخته شده، تایید کنیم. جکسون در سراسر کتاب این ایده را دنبال می کند که داستان ها نه آفرینش های ناب افراد خودمختار هستند و نه بیانگری های خالص دیدگاه های ذهنی، بلکه داستان ها نتیجۀ گفتگوی جاری و صیقل خوردن در میدان های بیناسوژه ای هستند. تأکید جکسون بر روی درک داستان گویی همچون فرایندی که از سوژه به بیناسوژه امتداد می یابد، از کارمایه های اصلی این کتاب است که در فصل های متعدد در قالب تجربه های زیستۀ گوناگون بررسی می شوند.
برای ما ایرانیان، ضرورت بررسی فلسفۀ روایت و نظریه های داستان گویی که در دهه های اخیر گسترش یافته اند، یکی از کارمایه های مهم روز است. داستان نویسی در ایران دهه ها است که در چنبرۀ سانسور گرفتار آمده و با وجود تلاش تحسین آمیز نویسندگان داخل کشور، به آن رشدی نرسیده است که در شرایط آزادی بیان می توانست دست یابد. روایت همچنین در شرایط جنبش های اجتماعی از اهمیت بسیاری برخوردار می شود. حاشیه نشینان اجتماع، قربانیان خشونت، تبعیض و حق کشی با روایت های خود به صدا در می آیند. در فرایندهای دادخواهی، که نمونۀ تکان دهندۀ آن را در دادگاه جاری در استکهلم (۲۰۲۱) شاهد هستیم، روایتگری قربانیان شکنجه و سرکوب نقشی تعیین کننده در روند مبارزه برای تقویت مفاد حقوق بشر در خودآگاهی ایرانی و رسیدن دمکراسی دارد.
فعالیت های مدنی و سازمان های مردم نهاد هر یک داستان هایی دارند که به پیشبرد هدف هایشان کمک می رساند و رمز موفقیت آنها، وجود افراد و فعالان “همداستان” است. خردورزان ِ فرهنگ ایران، قرن ها پیش از پژوهشگران مدرن که به تازگی به نقش داستان گویی در راهبری مدنی، جنبشی و سیاسی پرداخته اند، در سطح زبان، ارتباط میان نیکی گستری را با واژۀ “همداستانی” جا انداخته بودند. روایت و داستان گویی در دنیای امروز و با گسترش سرسام آور فن آوری ها و شبکه های ارتباطی، نقش مهمی در راهبری اجتماعی، حرفه ای و مدنی ایفا می کنند. رهبران خوب کسانی هستند که داستان و روایت گیرا و صادقی برای گفتن دارند. جاناتان ساکس، فیلسوف انگلیسی (درگذشت ۲۰۲۰)، از شاگردان آیزایا برلین و عضو مجلس لردهای برتیانیا، پیرامون اهمیت داستان گویی می نویسد: “آنچه یک رهبر را می سازد، توانایی ِ گفتن ِ یک داستان خاص است – داستانی که بتواند وضعیت ما را برای خودمان تشریح کند و یک دورنمای جمعی را قدرت بخشیده، پذیرفتنی سازد. به این ترتیب، چرچیل [برای پیروزی در جنگ دوم جهانی] داستان شهامتِ شکست ناپذیر در نبرد برای آزادی را گفت. داستان ِ گاندی دربارۀ حرمت ِ هند و اعتراض خشونت پرهیز بود… مارتین لوترکینگ گفت که چگونه ملتی بزرگ باید چشمان خود را بر روی رنگ ها ببندد. داستان ها به گروه، هویت مشترک و هدفمندی می دهند. (ساکس، ۲۰۱۹)”
اگر به این کاربردهای روایت و داستان گویی در جنبش ها، رهبری اجتماعی و ابعاد برشمردۀ دیگر در این نوشتار، کاربردهای آموزشی و تربیتی، اخلاقی و روان درمانگری و غیره را نیز بیافزاییم، تردیدی باقی نمی ماند که بیش از اینها در گسترۀ همگانی ایرانیان و فارسی زبانان باید به مطالعات مربوط به روایت و داستان گویی پرداخته شود، زیرا به گفتۀ محمدرضانیکفر، فیلسوف ایرانی، آن گاه که محرومان و آسیب و تبعیض دیدگان به صدا درآیند، به زبان فلسفه سخن نمی گویند، بلکه سخن آنها در قالب روایت و داستان گویی خواهد بود. در ادامۀ تلاش برای معرفی نظریه های مربوط به روایت، در بخش های بعدی این نوشتار ترجمۀ فصل یا فصل هایی از کتاب مایکل جکسون را به خوانندگان ارائه خواهم داد.
منابع
Arendt, Hannah. 1958. The Human Condition. Chicago: University of Chicago Press
،Jackson Michael. ۲۰۱۳. The Politics of Storytelling Variations on a Theme by Hannah Arendt. Museum Musculanum Press, University of Kopenhagen
.MacIntyre, Alasdair. 1982. After Virtue. University of Notre Dame Press, 1981
Sacks, Jonathan. 2019. Covenant and Conversation. A Nation of Storytellers. At
http://rabbisacks.org/ki-tavo-5779-nation-storytellers
دقیقیان، شیریندخت. ۲۰۱۹. “لحظهء همداستانی: نقش داستان گویی در توانمندسازی شهروندی”. گاهنامهء فلسفی خرمگس.