دختران مجرد ایرانی بالای ۳۰ سال از سال ۱۳۹۲ و براساس تصویب لایحه «حمايت از كودكان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست» معروف به قانون «فرزند خواندگی» سازمان بهزیستی می توانند مادر شوند. براساس اعلام سازمان بهزیستی تا کنون نزدیک به ۲۰۰ دختر ایرانی از همین مسیر دارای فرزند شده اند. با اینکه ۵ سال از تصویب این قانون زمان می گذرد، اما هنوز برخی از جزئیات آن بی اطلاع اند. در این گزارش نگاهی تاریخی داشته ایم به تغییرات ایجاد شده در قانون معروف به فرزند خواندگی و اینکه چطور زنان مجرد بالای ۳۰ سال از این پس می توانند کودکی را به فرزندی قبول کنند. در بند ج ماده ۵ قانون فرزند خواندگی آمده است «دختران و زنان بدون شوهر، در صورتی كه حداقل سی سال سن داشته باشند، منحصراً حق سرپرستی اناث را خواهند داشت». همچنین، براساس تبصره ۳ همین ماده «اولويت در پذيرش سرپرستی به ترتيب با زن و شوهر بدون فرزند، سپس زنان و دختران بدون شوهر فاقد فرزند و در نهايت زن و شوهر دارای فرزند است». نکته دیگر اینکه به زنان مجرد کودک زیر ۲ سال داده نمی شود و آنها باید برای فرزند خواندگی کودک بالای ۲ سال اقدام کنند. سال ۱۳۸۸ مرکز پژوهش های مجلس در نقد لایحه فرزند خواندگی و به ویژه آنچه به موضوع دختران مجرد مربوط می شد گفته بود: “واگذاری طفل به زنان و دختران مجرد موجب می شود سنت نکاح مورد تشويق و ترغيب قرار نگيرد”. اين لايحه شهریور سال ۸۸ در کميسيون اجتماعی مجلس تصويب شد و در ۱۵ مهر ۱۳۸۸ در صحن علنی مجلس با اصلاحاتی رأی آورد و جهت تأييد به شورای نگهبان ارسال شد.
لایحه ای در کش و قوس اداری: تصویب لایحه فرزند خواندگی در کش و قوسی چند ساله بالاخره مصوب شد تا با توجه به نیازهای روز ایران اصلاحاتی در قانون ۱۷ ماده ای سال ۵۳ فرزند خواندگی در ایران به وجود بیاورد. این تغییر گام مثبتی در حوزه حقوق زنان به شمار می رود. ۴۴سال پیش بود که برای نخستین بار قانون حمایت از کودکان بی سرپرست در ایران تصویب شد، اما از بعد از انقلاب عملاً اجرا نمی شد تا اینکه در سال ۸۷ این قانون اصلاح شد، اما از سوی مجلس تصویب نشد. بالاخره پنج سال بعد پس از اظهار نظرهای مختلف کارشناسان و البته تغییرات زیاد سال ۹۲ به تصویب رسید. تغییر در لایحه فرزند خواندگی موجب شد این امکان به دختران مجرد بالای ۳۰ سال ایرانی داده شود تا از تجربه مادری بهره‌مند شوند.
۹۳ دختر مجرد ایرانی مادر شده اند: آبان ۹۶ اما احمد خاکی، معاون اجتماعی بهزيستی تهران خبر داده بود: “۴۳۵ دختر برای فرزنددار شدن برگه تقاضا پر كردند كه از اين تعداد ۱۳۴دختر مجرد توانستند حس مادری را تجربه كنند و در روزهای آينده هم ۱۸ دختر ديگر به كمک بهزيستی مادر و فرزنددار می شوند”. تیرماه ۹۷ محمد نفریه، مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور آمار واگذاری کودکان بی سرپرست و بدسرپرست به دختران مجرد بالای ۳۰ سال در سال ۹۶ را اعلام کرد. به گفته او «۹۳ دختر مجرد ایرانی در سال گذشته مادر شده اند.» گرچه هنوز آمار دقیقی از تعداد دختران مجرد مادر شده در سراسر ایران به دست نیامده، اما بر اساس آمار رسمی منتشر شده از سازمان بهزیستی طی سال های ۹۶ و ۹۷ می توان به این جمع بندی رسید که نزدیک به ۲۰۰ دختر مجرد ایرانی مادر شده اند و بیش از ۴۰۰ تقاضای فرزند خواندگی از سوی زنان مجرد ایرانی مطرح شده است.
شغل ثابت و بیمه: پنج سالی می شود که زنان مجرد نیز می توانند سرپرستی فرزندان دختر سازمان بهزیستی را عهده دار شوند، اما اغلب این سؤال برای افراد مطرح می شود که شرایط دختران متقاضی بالای ۳۰ سال برای فرزند خواندگی چیست. نفریه در همین زمینه گفته است: “عدم سوء پیشینه و نداشتن محکومیت کیفری، عدم اعتیاد، دریافت تائیدیه جسمی و روانی از مراجع مربوطه، داشتن تمکن مالی، ادای فرائض دینی و شرایطی از این دست از جمله شرایط مورد نیاز دختران مجرد برای تقاضای فرزند خواندگی است.” دختران متقاضی بالای ۳۰ سال از آنجا که باید از عهده تأمین مخارج نگهداری و نیازهای فرزند خوانده برآیند، باید شغل ثابت و بیمه داشته باشند و در صورتی که شغل آزاد داشته باشند نیز با ارائه جواز کسب و تحقیق بازرسان بهزیستی و تأیید آن ها در سایر موارد، مراحل اعطای فرزند به آنها صورت می گیرد. بازرسان و ناظران کلینیک های مددکاری سازمان بهزیستی دست کم دو بار در سال از فرزند و شرایط زندگی فرزندخوانده بازدید می کنند.
فرزند خواندگی سه ماه زمان می برد: انوشیروان محسنی بندپی، رئیس پیشین سازمان بهزیستی کشور نیز از راه اندازی سامانه فرزند خواندگی به صورت پایلوت خبر داده بود. این سامانه برای سه گروه افراد ره‌اندازی شده است «افرادی که صاحب فرزند نمی شوند، خانواده هایی که یک فرزند دارند و در مرحله سوم نیز دختران مجرد بالای ۳۰ سال می توانند برای ثبت نام و تقاضای فرزند خواندگی در این سامانه اقدام کنند. واگذاری فرزند به خانواده های متقاضی سه ماه زمان می برد.» در این سایت اطلاعات مختلف اولیه درباره مراحل و شرایط فرزند خواندگی توضیح داده شده که شامل تعاریف قوانین و بررسی اجمالی قوانین، آموزش گام به گام و توضیح قانون فرزند خواندگی می شود. آمار درباره تعداد کودکان تحت مراقبت در بهزیستی متفاوت است. برای نمونه «مصطفی پور محمدی» وزیر وقت دادگستری در سال ۹۵ گفته بود: “در کل کشور حدود ۱۰ هزار کودک بی سرپرست و بدسرپرست در مراکز تحت نظارت بهزیستی نگهداری می‌شوند.” در همین حال براساس آمارهای اعلام شده از سوی سازمان بهزیستی درحال حاضر ۲۱ هزار کودک تحت پوشش هستند که ۸۵ درصد از مجموع کودکان یاد شده، بدسرپرست و ۱۵ درصد نیز بدون سرپرست هستند. با توجه به تعداد قابل توجه کودکانی که در مراکز بهزیستی نگهداری می‌شوند تسهیل قوانین فرزند خواندگی می تواند گامی در کاهش تعداد کودکان پذیرش شده در این مراکز باشد.