دگردیسی حکمرانی و شهروندی در دهکده جهانی و فضای مجازی

   114946

دکتر علی اکبر گرجی ازندریانی، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی


ما ایرانیان ملتی هستیم که پس از انقلاب های مشروطه و اسلامی، طعم آزادی و برابری را بیشتر در فضای مجازی چشیده ایم. از مجاز تا واقعیت هم راه درازی در پیش نیست. مجاز پلی است به سوی واقعیت. المجاز قنطره الحقیقه. ‌همگانی و رایگان بودن رسانه های دیجیتال باعث ظهور خودبسندگی و خودبودگی انسان مدرن در دنیای مجاز شده است. همگانی و رایگان بودن ابزارهای آزادی بیان در هیچ مقطعی از تاریخ این سرزمین مشاهده نشده است. درست است که در مقاطعی از تاریخ جمهوری اسلامی یا مشروطه انتقال محتوای بیان آزادتر بود، اما در همان حال ابزارهای انتقال کاملا نخبه گرا و اریستوکراتیک بود. همین الان هم اگر نیم نگاهی به روزنامه ها و مجله های سنتی و رسانه های دیداری و شنیداری ملی بیندازیم، فقدان دو ویژگی همگانی و رایگان بودن را کم و بیش ملاحظه خواهیم کرد. حیات مجازی در کنار رایگان و همگانی بودن ویژگی های دیگری هم دارد که می توان آنها را این گونه برشمرد:  قابلیت آسان و سریع دسترسی، سرعت پراکنش و انتقال محتوا، کنشگر بودن کاربران، گریز از خط قرمزهای عمودی یا اقتدارگرایانه، گریز از نظارت های پیشینی، فراملی بودن، فراجغرافیایی و فرازمانی بودن،  پیوستگی آسان با فضاهای دیگر کشورها و ظهور پدیده همکنشی. تأمل پیرامون این ویژگی ها نشانگر آن است که رویای دهکده جهانی مک لوهان به وقوع پیوسته و فضای مجازی فاصله بین اتباع کشورهای مختلف را کاسته است. شاید بتوان گفت، به لطف فضای مجازی مفهوم شهروند جهانی هم به وقوع تاریخی خود نزدیک تر شده است زیرا هم اکنون تک تک ما انسان ها عضو جامعه مجازی جهانی به شمار می رویم. ویژگی های برشمرده برای فضای مجازی به تدریج گستره مفاهیمی مانند عدالت، برابری، کرامت انسانی، حق ها و آزادی ها، قدرت، دولت و شهروندی را دچار تحول می کند.

امروزه، شهروند مبتکر و تولیدکننده ای که در گوشه ای دور افتاده از کشور نمی توانست هنر و دست آورد خود را به مشتری ها و مخاطبان خود بنمایاند، به راحتی با تأسیس یک کانال در تلگرام یا باز کردن صفحه ای در اینستاگرام به جامعه جهانی مجازی می پیوندد و چه بسا مورد استقبال هم قرار می گیرد. رونق کسب و کارها و اقتصاد مجازی را نباید دست کم گرفت. این همان واقعیتی است که برابری فرصت های مجازی در اختیار شهروندان کره زمین قرار داده است. بی شک، حکمرانی در ذیل مجازیات آن چنان واقعی و گریزناپذیر است که صورت و سیرت حکمرانی های رایج را در طول زمان دگرگون خواهد کرد و مقاومت مذبوحانه در برابر این سیل مهیب پیامدی جز ویرانگری نخواهد داشت. شبكه های اجتماعی مجازی امروز يكی از مهم ترين ابزارهای تحقق حكمرانی مطلوب يا به زمامداری هستند؛ چنانكه رسانه های نوين و تكنولوژی های جديد به مثابه يک نورافكن، در همه موضوعات شفافيت ايجاد می كنند و اين شفافيت به پاسخگويی در سطح سياسی و مسئوليت پذيری در ساحت حقوقی می انجامد. برای نمونه در قضيه "درازهی" اين رسانه های جديد بودند كه ابعاد مسأله را روشن و افكار عمومی را فعال ساختند.

براين بنياد، تحقق دولت قانونمند از مدخل مشاركت فعالانه شهروندان، رقابت پذيری و شناسايی و حمايت از تنوع و تكثر سبک های زندگی و نظامات ارزشی و اخلاقی است كه جملگی اين موارد در گروی گفت و گوی آزادانه در فضای مجازی به مثابه حوزه عمومی و عرصه كنش های جمعی است. شاید برخی تصور کنند که این سیل خروشان تحول فقط برخی از قوای حکمرانی، بویژه قوای اجرایی را دگرگون خواهد کرد. اما به نظر می رسد تمام ارکان حکمرانی از جمله قوه قضائیه تحت تأثیر موج دگرگونی قرار خواهند گرفت. برای درک این معنا کافی است به واکنش های نهادهای قضایی در برابر کنشگری فضای مجازی در همین چند سال اخیر دقت کنیم. چه بسیار پرونده هایی که اگر سوت زنی (افشاگری) و پیگیری جسورانه کنشگران فضای مجازی نبود هرگز باب ورود به آنها باز نمی شد. این روزها فضای مجازی به یک دادستان کنشگر، جدی، مصر و پرمطالبه تبدیل شده و با واکنش های به موقع به رخدادهای اجتماعی، نقش نظارتی و هدایتگرانه بی نظیری را ایفا می کند.‌ نقش بی نظیر این دادستان مجازی در مبارزه با مفاسد و انحرافات و قانون شکنی ها را نباید و نمی توان نادیده گرفت. البته، رفته رفته از هیجانات و ولنگاری های موردی این فضا هم کاسته خواهد شد و نهال آزادی میوه های نیکویی به بار خواهد آورد.

پس، در برابر  نسیم دلنواز تحول و نوگرایی نباید دل را مشوش کرد و فریاد وااسفا سرداد. باید با هوش و تدبیر به استقبال آن رفت و برای بردن بیشترین بهره از آن برنامه ریزی کرد. همانطور که ما ایرانیان جسورانه وارد برخی از حوزه ها مانند نانوتکنولوژی شده ایم و امروزه در این زمینه حرفی برای گفتن داریم، در حوزه تکنولوژی اینترنت و فضای مجازی هم نباید دچار تاخر تاریخی شویم. تأخر تاریخی در این زمینه همان بلائی را سر ایران‌ خواهد آورد که دیرفهمی سلاطین قاجار از دستاوردهای مدرنیته بر سر آن آورد. بهترین راه همان است که شاعر گفت. باید فکرها را پرواز داد تا به قله پاکی، نجات و رهایی رسید: فکر را پَر بدهید، و نترسید که از سقف عقیده برود بالاتر، فکر باید بپرد، برسد تا سر کوه تردید و ببیند که میان افق باورها، کفر و ایمان چه به هم نزدیکند، "فکر اگر پَر بکشد"، جای این توپ و تفنگ، این همه جنگ، سینه ها دشت محبت گردد، دستها مزرع گلهای قشنگ، "فکر اگر پر بکشد"، هیچکس کافر و ننگ و نجس و مشرک نیست، همه پاکیم و رها...

در حال حاضر، هر یک از ما مجهز به ابزارهای واقعی انتقال و انتشار بیان هستیم و عملاً انحصار رسانه های قدرتمدار شکسته و به گونه ای وارد عصر دمکراتیزه شدن رسانه  و عدالت رسانه ای شده ایم. گرچه، در کوتاه مدت ممکن است شاهد تحدیدهای جدیدی در این عرصه باشیم، اما در بلندمدت هیچ قدرتی نخواهد توانست این ابزار را از ملت ها بستاند. می توان آرزو کرد، اربابان قدرت، بویژه آنهایی که هنوز مقتضیات زندگی در عصر مجاز و جامعه جهانی مجازی را به صورت عمیق درنیافته  و هنوز در خم زلف یار قدیمی گرفتار پریشان حالی خویشند، متوجه این کارکرد روشن و سازنده ابزارهای جدید بشوند و شمشیرهای آخته خود را غلاف کنند:  ‌ﺧﯿﺎﻟﻢ ﺩﺭ ﺩﻝ و ﺩﻝ ﺩﺭ ﺧﻢِ ﺯُﻟــﻒ/ ﭘﺮﯾﺸﺎﻥ ﺩﺭ ﭘﺮﯾﺸﺎﻥ ﺩﺭ ﭘﺮﯾﺸﺎن

درک مقتضیات دنیای جدید توسط زمامداران، ایجاد تغییرات به موقع در رفتارها، هنجارها و نهادها و متناسب سازی شیوه های حکمرانی می تواند در بلندمدت به کاهش شکاف های دولت-ملت بیانجامد. در این صورت، اخلاق عمومی ما ایرانیان هم که دچار انحطاط عجیبی شده است، به تدریج ترمیم خواهد شد.‌ البته، عملکرد نامناسب و زمان پریشانه حکومت ها می تواند، به قول مارکس هرآنچه را سخت و استوار است دود کند و به هوا بفرستد، و هرآنچه را مقدس است دنیوی کند و در نهایت انسان‌ها را ناگزیر کند تا با شرایط واقعی زندگی و مناسبات خود با همنوعانشان، رو به رو شوند.

اختصاص بخش ویژه ای از منشور حقوق شهروندی به "حق دسترسی به فضای مجازی" نشانه ای از کوشش گروه اندکی از زمامداران جمهوری اسلامی برای ورود عاقلانه به جامعه مجازی جهانی است.  در حالی که در برخی از کشورها دسترسی به اینترنت به مثابه یک حق مندرج در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده است (اساسی سازی دسترسی به اینترنت)، ماده ۳۳ منشور اعلامی حقوق شهروندی مقرر می دارد: "حق شهروندان است كه آزادانه و بدون تبعيض از امكان دسترسی و برقراری ارتباط و كسب اطلاعات و دانش در فضای مجازی بهره‌مند شوند. اين حق از جمله شامل احترام به تنوع فرهنگی، زبانی، سنت‌ها و باورهای مذهبی و مراعات موازين اخلاقی در فضای مجازی است. ايجاد هرگونه محدوديت (مانند فيلترينگ، پارازيت، كاهش سرعت يا قطعی شبكه) بدون مستند قانونی صريح ممنوع است."

 

 

 


نظر شما